Difference between revisions of "Սասունցի Դավիթ"

From armeniapedia.org
Jump to: navigation, search
Line 22: Line 22:
  
 
1
 
1
Դառնանք զօղորմին  տանք,  զօղորմին,
 
  
Գագիկ թագավորին.
+
:Դառնանք զօղորմին  տանք,  զօղորմին,
 +
:Գագիկ թագավորին.
 +
:Դառնանք զօղորմին  տանք,  զօղորմին,
 +
:Ծովինար խաթունին.
 +
:Դառնանք զօղորմին  տանք,  զօղորմին,
 +
:Սանասարին,  Բաղդասարին.
 +
:Դառնանք զօղորմի՜ն  տանք,  զօղորմին,
 +
:Դեղձուն  ճուղ-Ծամին.
 +
:Դառնանք զօղորմին  տանք,  զօղորմի՜ն,
 +
:Քեռի Թորոսին.
 +
:Խաղա՛նք,  ճուղե  ճուղ գանք
 +
:Վեր Աանասար,  Բաղղասարի ճյուղի:
  
Դառնանք զօղորմին  տանք,  զօղորմին,
 
 
Ծովինար խաթունին.
 
 
Դառնանք զօղորմին  տանք,  զօղորմին,
 
 
Սանասարին,  Բաղդասարին.
 
 
Դառնանք զօղորմի՜ն  տանք,  զօղորմին,
 
 
Դեղձուն  ճուղ-Ծամին.
 
 
Դառնանք զօղորմին  տանք,  զօղորմի՜ն,
 
 
Քեռի Թորոսին.
 
 
Խաղա՛նք,  ճուղե  ճուղ գանք
 
 
Վեր Աանասար,  Բաղղասարի ճյուղի:
 
 
 
 
ՄԱՍ Ն    ԱՌԱՋԻՆ
 
  
 +
ՄԱՍ Ն    ԱՌԱՋԻՆ<br>
 
ԿՌԻՎ  ԲԱՂԴԱԴԻ  ԽԱԼԻՖԱՅԻ  ԴԵՄ
 
ԿՌԻՎ  ԲԱՂԴԱԴԻ  ԽԱԼԻՖԱՅԻ  ԴԵՄ
  
 
+
2
                  2
 
 
 
Վաղ  ժամանակին  մեջ  երկիր Հայոց,
 
 
 
Կաղզվանից  դեն,  մեջ քերդ Կապուտին
 
 
 
Գադիկ թագավոր կընստեր թախտ:
 
 
 
Գագիկ թագավոր ծեր, իմաստուն  էր,
 
 
 
Զարմ ու զավակներ չուներ,
 
 
 
Մեկ  ւսղջիկ  ուներ շատ  ւոեսակով,
 
 
 
Անուն  Ծովինար խաթուն:
 
 
 
 
 
Հ,այաստան  աշխարքեն Հեռու,
 
 
 
Հեռու  մեջ Բաղդադ քաղքին,
 
 
 
Կռապաշա խալիֆ կընստեր թաիւտւ
 
 
 
Էն շատ լար  ու խարդախ  Էր,
 
 
 
Շատ զոր ու զորընդեզ.
 
 
 
Էնոր  ահու աշխարք կըդողար,
 
 
 
Պռունկ կըպատռեր՝ ով անուն տար:
 
 
 
 
 
Կեղնի  օր  մի  էդ խալիֆան
 
 
 
Զորք կըկապի,  կըգա մեր երկիր,
 
 
 
Մեր ազգ կըջարդի, կընվազցու,
 
 
 
Գագիկ թագավոր խսւրզադար կւււնի,
 
 
 
Շատ առ ու ավար կրտանի,
 
 
 
Շատ գերի կըբռնի,  կերթա:
 
 
 
Գագիկ թագավոր տարեկան
 
 
 
Քառսուն  կոտ ոսկի  կրտար  էնոր,
 
 
 
Քառսուն կնիկ,  ւսխվիկ կըտար,
 
 
 
Քառսուն խորոտ  տղա  կըտար,
 
 
 
Քառսուն ըղտաբեռ ցորեն կըտար,
 
 
 
Քառսուն  ըղտաբեռ գարի  կըտար,
 
 
 
Նախիրներով եզ ու գոմեշ...
 
 
 
 
 
էդ վախտ  ուրիշ  թագավորներ,
 
 
 
Ջորք֊-զորսւպետ  առած,
 
 
 
Կռիվ կըգան վեր խալիֆին:
 
 
 
Կուզեն  Բաղդադ քաղաք քանդեն,
 
 
 
Ինչ կւս֊-չկա լոպկեն տանեն:
 
 
 
Բաղդադու խալիֆ յոթ տարի
 
 
 
Գիշեր֊-ցերեկ կըռիվ կըտա,
 
 
 
Թշնամու զորք֊-զորապետ  կըջարդի,
 
 
 
Կէլնի  նորեն  կընստի  թախտ:
 
 
 
 
 
Որ  կընստի թախտ,  կրկանչի  վեզիր,  կասի,
 
 
 
—  Ցոթ տարի կւս,  աշխարքից Հայոց,
 
 
 
Խարջ ու խարաջ չենք հավաքե,
 
 
 
ճամփի քո մարդեր, թող էրթան,
 
 
 
Մեր խարջ  առնեն,  դառնանք:
 
 
 
Վեզիր կըկանչի իր մարդեր,  կասի,
 
 
 
— Ելեք,  գացեք  երկիր Հայոց,
 
 
 
Յոթ տարվան հարկ  աոեք,  դարձեք:
 
 
 
 
 
էդ մարդեր  էկան,  Հասան  Հայաստան,
 
 
 
էկան  Գագիկ  թագավորի քաղաք,
 
 
 
Նրա քոշկ ու սարի առջև նստան,
 
 
 
Խաբար տվին թագաւվորին,
 
 
 
Թե «մենք խալիֆի  մարգերն  ենք,
 
 
 
էկեր ենք  յոթ տաարվա հարկ  առնենք,  դառնանք»:
 
 
 
Հանկարծ լուս մի երևաց նրանց,
 
 
 
Ւրիշկեցին  վեր,  ինչ տեսնեն՝
 
 
 
Մի խորոտ  աղջիկ բերդի  գլուխ,
 
 
 
Արևուն  կասեր.  «Դու դուրս մի  գա,  ես  դուրս  գիկամ»:
 
 
 
Աղջիկ էնպես խորոտ,  էնպես խորոտ,
 
 
 
Որ յոթ սարի  ետևեն  էլած
 
 
 
Յոթ  ավուր լուսնի  կընմանվեր:
 
 
 
Գիշեր  ու ցերեկ չուտեր, չխմեր
 
 
 
Մենակ իր տեսքին թամաշա  աներ:
 
  
Հարկ առնողներ ինչ տեսան աղջիկ,
 
  
Խելք գլխներուց գնաց,  
+
:Վաղ ժամանակին մեջ  երկիր Հայոց,
 +
:Կաղզվանից  դեն,  մեջ քերդ Կապուտին
 +
:Գադիկ թագավոր կընստեր թախտ:
 +
:Գագիկ թագավոր ծեր, իմաստուն  էր,
 +
:Զարմ ու զավակներ չուներ,
 +
:Մեկ  ւսղջիկ  ուներ շատ  ւոեսակով,
 +
:Անուն  Ծովինար խաթուն:
  
Անհուշ,  անակահ ընկան  գետին:
 
  
Մեկ սհաթեն թագավոր  մարդ ղրկեց,  
+
:Հ,այաստան  աշխարքեն Հեռու,
 +
:Հեռու  մեջ Բաղդադ քաղքին,
 +
:Կռապաշա խալիֆ կընստեր թաիւտւ
 +
:Էն շատ լար  ու խարդախ  Էր,
 +
:Շատ զոր ու զորընդեզ.
 +
:Էնոր  ահու աշխարք կըդողար,
 +
:Պռունկ կըպատռեր՝ ով անուն տար:
 +
:Կեղնի  օր  մի  էդ խալիֆան
 +
:Զորք կըկապի,  կըգա մեր երկիր,
 +
:Մեր ազգ կըջարդի, կընվազցու,
 +
:Գագիկ թագավոր խսւրզադար կւււնի,
 +
:Շատ առ ու ավար կրտանի,
 +
:Շատ գերի կըբռնի, կերթա:
 +
:Գագիկ թագավոր տարեկան
 +
:Քառսուն  կոտ ոսկի  կրտար  էնոր,
 +
:Քառսուն կնիկ,  ւսխվիկ կըտար,
 +
:Քառսուն խորոտ  տղա  կըտար,
 +
:Քառսուն ըղտաբեռ ցորեն կըտար,
 +
:Քառսուն  ըղտաբեռ գարի կըտար,
 +
:Նախիրներով եզ ու գոմեշ...
  
էկան,  էնոնք տարան  պալատ:
 
  
Պալատի մարդեր  թոփ   էլան,
+
:էդ վախտ ուրիշ  թագավորներ,
 +
:Ջորք֊-զորսւպետ  առած,
 +
:Կռիվ կըգան վեր խալիֆին:
 +
:Կուզեն  Բաղդադ քաղաք քանդեն,
 +
:Ինչ կւս֊-չկա լոպկեն տանեն:
 +
:Բաղդադու խալիֆ յոթ տարի
 +
:Գիշեր֊-ցերեկ կըռիվ կըտա,
 +
:Թշնամու զորք֊-զորապետ  կըջարդի,
 +
:Կէլնի  նորեն  կընստի  թախտ:
 +
:Որ  կընստի թախտ,  կրկանչի  վեզիր,  կասի,
 +
:—  Ցոթ տարի կւս,  աշխարքից Հայոց,
 +
:Խարջ ու խարաջ չենք հավաքե,
 +
:ճամփի քո մարդեր, թող էրթան,
 +
:Մեր խարջ առնեն,   դառնանք:
 +
:Վեզիր կըկանչի իր մարդեր,  կասի,
 +
:— Ելեք,  գացեք  երկիր Հայոց,
 +
:Յոթ տարվան հարկ  աոեք,  դարձեք:
  
էդոնց ջուր  տվին,  ուշքի բերին.
 
  
—Ի՞նչ էլավ,—  ասին,— Ի՞նչի ընգաք:
+
:էդ մարդեր  էկան,  Հասան  Հայաստան,
 +
:էկան  Գագիկ  թագավորի քաղաք,
 +
:Նրա քոշկ ու սարի առջև նստան,
 +
:Խաբար տվին թագաւվորին,
 +
:Թե «մենք խալիֆի  մարգերն  ենք,
 +
:էկեր ենք  յոթ տաարվա հարկ  առնենք,  դառնանք»:
 +
:Հանկարծ լուս մի երևաց նրանց,
 +
:Ւրիշկեցին վեր,  ինչ տեսնեն՝
 +
:Մի խորոտ աղջիկ բերդի  գլուխ,
 +
:Արևուն կասեր.  «Դու դուրս մի  գա,  ես  դուրս  գիկամ»:
 +
:Աղջիկ էնպես խորոտ,  էնպես խորոտ,
 +
:Որ յոթ սարի  ետևեն  էլած
 +
:Յոթ  ավուր լուսնի  կընմանվեր:
 +
:Գիշեր  ու ցերեկ չուտեր, չխմեր
 +
:Մենակ իր տեսքին թամաշա  աներ:
 +
:Հարկ առնողներ ինչ տեսան աղջիկ,
 +
:Խելք գլխներուց  գնաց,
 +
:Անհուշ, անակահ ընկան  գետին:
 +
:Մեկ  սհաթեն թագավոր  մարդ ղրկեց,
 +
:էկան,  էնոնք տարան  պալատ:
 +
:Պալատի  մարդեր  թոփ  էլան,
 +
:էդոնց ջուր  տվին,  ուշքի բերին.
 +
:—Ի՞նչ էլավ,—  ասին,— Ի՞նչի ընգաք:
  
  

Revision as of 22:05, 1 February 2006

ԵՐԿՈԻ ԽՈՍՔ

«Սասունցի Դավիթ» էպոսի առաջին համահավաք բնագիրը կազմվել է 1939ին՝ նրա 1000–ամյակի տոնակատարության նախօրեին: Սույն աշխատւթյունը էպոսի համահավաք բնագիրը կազմելու երկրորդ փորձն է, որի համար 1936, 1944 և 1951 թթ. երեք գրքերում հրապարակված 53 պատումից բացի, հիմք են ծաոայել նաև 1977, 1979 թթ. առանձին ժողովածուներով հրապարակված ու բանահյուսական արխիվներում պահպնվող նորաահայտ պատումները, որոնց թիվն անցնում է քաոասունից: Ի տարբերություն մեր նախորդների, նոր համահավաքը կազմել ենք ավելի քան հարյուր պատումի հիման վրա:Եվ եթե նկատի ունենանք, որ յուրաքանչյուր պատում, իբրև էպոսի բնագիր, իր հետ մի նոր երանգ, մի նոր գիծ բերելով, հարստացնում է էպոսի աշխարհը, խորացնում նրա գաղափարախոասթյունն ու այն կրող կերպարների բնութագիրը, ապա պարզ կդաոնա, թե քաոասունյոթ նորահայտ պատումը որքան է ընդարձակել էպոսը՝ պատմական իրականության համապարփակ ընդգրկման, կերպարների աոավել կատարյալ կերտման և ընդհանրապես գեղարվեստական ձևերի անհատնում բազմազանության աոումներով:

Մենք, իհարկե, չենք կարող հավակնել, թե անմնացորդ օգտագործել ենք պատումների ընձեոած բոլոր հնարավորությունները:Բայց որ ձգտել ենք դրան և ամեն միջոց գործադրել իրականություն դարձնել այն, անկասկած է և անվիճելի:Համահավաքը ամբողջական ու կատարյալ ներկայացնելու ձգտումով, իբրև լավագույն պատում, օգտագործել ենք նաև նախորդ համահավաքը, վերցնելով այն ամենալավագույնը, ինչ կա նրա մեջ: Ընթերցողը մեր բնագրի որոշ միջադեպերում ու հատվածներում նմանություն կգտնի նախորդ համահավաքի հետ: Դա միանգամայն բնական է, որովհետև թե՛ մեզ և թե՛ մեր նախորդների համար շատ հաճախ հիմք է ծաոայել միևնույն և միակ պատումը: Մեր ձեոքի տակ եղած ավելի քան քառասուն նոր պատումը՝ սյուժեների, միջադեպերի, կերպարների ակնհայտ հարստությամբ հանդերձ, մեզ հնարավորություն չի տվել սյուժետա֊յին գծի զարգացման նոր ընթացք ընտրելու կամ՝ որոշ մի֊ջադեպեր նորովի կազմելու: Ընդհանրապես մենք ձգտել ենք ոչ թե տարբերվել նախորդից և հանուն դրա քմահաճորեն շեղվել կամ անտեսել ավանդույթի ու վիպական շարունակության ուժով մեզ հասած գեղարվեստական արժեքները, այլ՝ դրանք օգտագործելով, լրացնել և հնարավորին չափ բնագրին տալ նոր որակ: Մի քանի նոր կերպարների, ենթասյուժեների, բազմաթիվ նոր միջադեպերի ու գործողությունների ներմուծումը բնագիր՝ այդ քանի լավագույն ապացույցներն են: Պատկերը կամբողջանա, եթե ավելացնենք նաև հյուվածքի մեր եղանակը, նյութի ընտրության մեր սկզբունքը և այն նոր ոճերը, որ մենք քաղել ենք հրապարակվւսծ ու արխիվներում պահպանվող նորահայտ քաոասունյոթ պատումից:Մեր համահավաք բնագիրը երեք հազար տողով ավել է նախորդից:Դա ինքնին շատ բան է ասում, դա քանակի հետ միասին նաե որակ է, որին հասնելու համար մենք միաժամանակ զգուշացել ենք նախորդ համահավաքում տեղ գտած կոմպոզիցիոն շեղումներից, մի քանի պարբերությունների, միջադեպերի, ենթասյուժեների և կերպարների բացթողումներից, ինքնահնար բաոերի, տողերի, կապակցությունների հավելումներից, ինչպես նաև որոշ միջադեպերը անհարկի երկարացնելու գայթակղությունից կամ հպանցիկ անցնելուց: Բնավ չենք տարակուսում, որ կատարելության հասնելու ձգտումով, քննադատաբար կվերաբերվեն նաև մեր համահավաքին մեզնից հետո նոր համահավաք բնագիր կազմողները:

Մենք, իբրև անխախտ սկզբունք, պահպանել ենք էպոսի սյուժետային գծի զարգացման ընթացքը և կոմպոզիցիոն ամբողջականոլթյունը:Բազմաթիվ նման միջադեպերից և սյուժեներից վերցրել ենք միայն գաղափարական ու գեղարվեստական տեսակետից լավագույնը, լրացնելով ու հարստացնելով այն պատումներում եղած նոր բաղադրամասերով, միջադեպերով, սյուժեներով, ենթասյուժեներով և աոանձին բառերով: Տառացիորեն ոչինչ ինքնահնար չի ավելացվել համահավաքին՝ սկսած աոանձին բաոերից, վերջացրած սյուժեներով ու միջադեպերով: Հատվածները, պարբեբություններն ու միջադէպերը իրար հետ կապելու համար, եթե դրա կարիքը զգացվել է, համապատասխան բաոեր ու տողեր բերվել են միայն ու միայն պատումներից: Վերացվել, ավելի ստույգ, խմբագրվելեն բոլոր այն միջադեպերի, սյուժեների, պարբերությունների կրկնողթյունները, որոնք պատկանում են Դավթի ճյուղին, սակայն ասացողները շփոթելով պատմել են Սանասարի կամ Մեծ ու Փոքր Մհերների վերաբերյալ:սմբագրվել է նաև պատումներում եղած միջադեպեբի ու սյուժեների հաջորդականության շփոթը:

Համահավաքը սկզբնապես կազմվել է աոանց պատումների բարբառը փոխելու: Աշխատանքն ամբողջապես ավարտելուց հետո այն վեր է ածվել արարատյան բարբառի, ինչ պես արված է 1989-ի համահավաքում՝ պահպանելով արևմտյան բարբաոների մի քանի քերականական ձե.եր՝ օրինակ «զ» նախդիրը, «տ», «տի» ձեերը և «կը»–ի գործածությունը ներկա ժամանակի համար: Սակայն էպոսը հիմնականում պատմվել է անցյալ կատարյալ ժամանակով, ինչպես որ պատումներում է: Համահավաքը մի միասնական լեզվի՝ արարատյանի վերածելիս պահպանվել են ինչպես պատումների մի շարք բաոաձևեր, օրինակ՝ «վեր ձիուն», «մեջ երկիր», «վեր երդիս», «մոտ ձի», «ինձի», «քեզի», «էս դին», «էն դին» և աըն, այնպես էլ բարբաոների պոետական լեզվի կարևոր բաղադրամասերը՝ ասացվածք-աոածները և այլն:

Իբրև սկզբունք հայերեն են թարգմանվել պատումներում եղած թուրքերեն և օտարամուտ բոլոր բաոերն ու արտահայտությունները:

Վերջում հարկ ենք համարում ընդգծել, որ համահավաքը գաղափարական ու գեղարվեստական ձևերի հարստությամբ ավելի է բարձր ու ամբողջական, քան ամեն մի պատում առանձին վերցրած:Բայց, չնայած դրան, այն հեռու է կատարյալ համարվելուց, ոոովհետե. նրա մեջ դեոևս չի հաջողվել խտացնել էպոսի աւ|ելի քան հարյուր պատումի բոլոր արժանիքները, մի բան, որին կարելի է հասնել ոչ թե մեկ կամ երկու, այլ տասնյակ համահավաքների հիման վրա: Այս առումով մեր համահավաքների լոկ մի փորձ է էպոսի կատարյալ բնագրի ստեղծման ճանապարհին:


                          Ճյուղ առաջին

Սանասար և Բաղդասար


ՈՂՈՐՄԻՍ-ՆԱԽԵՐԳ

1

Դառնանք զօղորմին տանք, զօղորմին,
Գագիկ թագավորին.
Դառնանք զօղորմին տանք, զօղորմին,
Ծովինար խաթունին.
Դառնանք զօղորմին տանք, զօղորմին,
Սանասարին, Բաղդասարին.
Դառնանք զօղորմի՜ն տանք, զօղորմին,
Դեղձուն ճուղ-Ծամին.
Դառնանք զօղորմին տանք, զօղորմի՜ն,
Քեռի Թորոսին.
Խաղա՛նք, ճուղե ճուղ գանք
Վեր Աանասար, Բաղղասարի ճյուղի:


ՄԱՍ Ն ԱՌԱՋԻՆ
ԿՌԻՎ ԲԱՂԴԱԴԻ ԽԱԼԻՖԱՅԻ ԴԵՄ

2


Վաղ ժամանակին մեջ երկիր Հայոց,
Կաղզվանից դեն, մեջ քերդ Կապուտին
Գադիկ թագավոր կընստեր թախտ:
Գագիկ թագավոր ծեր, իմաստուն էր,
Զարմ ու զավակներ չուներ,
Մեկ ւսղջիկ ուներ շատ ւոեսակով,
Անուն Ծովինար խաթուն:


Հ,այաստան աշխարքեն Հեռու,
Հեռու մեջ Բաղդադ քաղքին,
Կռապաշա խալիֆ կընստեր թաիւտւ
Էն շատ լար ու խարդախ Էր,
Շատ զոր ու զորընդեզ.
Էնոր ահու աշխարք կըդողար,
Պռունկ կըպատռեր՝ ով անուն տար:
Կեղնի օր մի էդ խալիֆան
Զորք կըկապի, կըգա մեր երկիր,
Մեր ազգ կըջարդի, կընվազցու,
Գագիկ թագավոր խսւրզադար կւււնի,
Շատ առ ու ավար կրտանի,
Շատ գերի կըբռնի, կերթա:
Գագիկ թագավոր տարեկան
Քառսուն կոտ ոսկի կրտար էնոր,
Քառսուն կնիկ, ւսխվիկ կըտար,
Քառսուն խորոտ տղա կըտար,
Քառսուն ըղտաբեռ ցորեն կըտար,
Քառսուն ըղտաբեռ գարի կըտար,
Նախիրներով եզ ու գոմեշ...


էդ վախտ ուրիշ թագավորներ,
Ջորք֊-զորսւպետ առած,
Կռիվ կըգան վեր խալիֆին:
Կուզեն Բաղդադ քաղաք քանդեն,
Ինչ կւս֊-չկա լոպկեն տանեն:
Բաղդադու խալիֆ յոթ տարի
Գիշեր֊-ցերեկ կըռիվ կըտա,
Թշնամու զորք֊-զորապետ կըջարդի,
Կէլնի նորեն կընստի թախտ:
Որ կընստի թախտ, կրկանչի վեզիր, կասի,
— Ցոթ տարի կւս, աշխարքից Հայոց,
Խարջ ու խարաջ չենք հավաքե,
ճամփի քո մարդեր, թող էրթան,
Մեր խարջ առնեն, դառնանք:
Վեզիր կըկանչի իր մարդեր, կասի,
— Ելեք, գացեք երկիր Հայոց,
Յոթ տարվան հարկ աոեք, դարձեք:


էդ մարդեր էկան, Հասան Հայաստան,
էկան Գագիկ թագավորի քաղաք,
Նրա քոշկ ու սարի առջև նստան,
Խաբար տվին թագաւվորին,
Թե «մենք խալիֆի մարգերն ենք,
էկեր ենք յոթ տաարվա հարկ առնենք, դառնանք»:
Հանկարծ լուս մի երևաց նրանց,
Ւրիշկեցին վեր, ինչ տեսնեն՝
Մի խորոտ աղջիկ բերդի գլուխ,
Արևուն կասեր. «Դու դուրս մի գա, ես դուրս գիկամ»:
Աղջիկ էնպես խորոտ, էնպես խորոտ,
Որ յոթ սարի ետևեն էլած
Յոթ ավուր լուսնի կընմանվեր:
Գիշեր ու ցերեկ չուտեր, չխմեր
Մենակ իր տեսքին թամաշա աներ:
Հարկ առնողներ ինչ տեսան աղջիկ,
Խելք գլխներուց գնաց,
Անհուշ, անակահ ընկան գետին:
Մեկ սհաթեն թագավոր մարդ ղրկեց,
էկան, էնոնք տարան պալատ:
Պալատի մարդեր թոփ էլան,
էդոնց ջուր տվին, ուշքի բերին.
—Ի՞նչ էլավ,— ասին,— Ի՞նչի ընգաք:


էդհարկ առնողներ բան չասին,

էլան, սուս ու փուս դարձան Բաղղադ:

Գնացին, խալիֆին գլուխ տվին,

Չոքեչոք մոտեցան թախտին, կայնան: Խալիֆան Հարցուց.

— Իմ խարչ բերի՞ք, չբեր ի՞ք:

— Ի՞նչ խարջ, ի՞նչ բան,— ասին,—

Էնպես մի բան ենք տեսեր,

Աղեկ Էր՝ մենք չմեռանք,

Դու տեսներ, ավատաս տարով

Ուշաթափ կընկներ գետին:

Խալիֆան հարցուց.

— Ի՞նչ Էր ձեր տեսած:

Հարկ առնողներ ասին.

Քո տուն աստված շինի,

Դու ի՞նչ կանես ապրանք ու գանձ,

Դու ի՞նչ կանես հարստություն,

Քեզ ունես հող—երկիր,

Քեզ ունես գանձ, հարստություն,

Դու շատ ունես արծաթ, ոսկի,

Դու շատ ունես անգին քարեր:

Բայց էդ բոլոր, ինչ դու ունես

Չեն արժենա էն աղջկան,

Որ մենք տեսանք երկրում Հայոց:

Գագիկ թագավոր իրեն

Մի էն տեսակ աղջիկ ունի,

Որ ամեն մի բան կարժի:

էդ աղջիկ հուր հրեղեն եր,

Արևուն կասեր. «Դու դուրս մի գսւ,

Ես եմ, որ կամ էսւոեղ»:

Գիշեր֊ցերեկ լուտեր, չխմևր,

Հա նրա շենք ու շնորհքին աչքեր:

Բերդի գլուխ որ կըքելեր,

Արևու նման փել կիդեր,

Մարդու վրա որ Կիրիշկեր,

Խելք կըմաղեր, սիրտ կըդաղեր:

էն աղջիկ մենակ քեզ է արժան,

Դու էլ ինչ խալիֆ Բաղդաղու,

Որ էնոր քեզ կնիկ չառնես:

Խալիֆի աչքեր փել տվին, վառվան,

Սիրտ կրակ ու բոց ընկան,

Կանչեց ուզընկաններ, ասաց.

— Գացեք, Ծովինար ուզեք ինձ համար:

Ուզընկաններ էկան, ասին.

— Թագավոր, քո աղջիկ ւոաս խալիֆին:

Գագիկ թագավոր ասաց.

— Ես հայ եմ, էն՝ արաբ,

Ես խաչապաշտ եմ, էն կռապաշտ,

Ինչպես իմ աղջիկ տամ էնոր.

Չէ, էդ էլնելու բան չէ,

Ես իմ աղջիկ չեմ տա էնոր:

Ուզրնկաններ ասին.— Թագավոր,

Խաթրով էղնի տի տաս,

Կովով էղնի ւոի տաս:

Թե քո աղջիկ չտաս,

Քո թախտ ու թագ կավիրենք,

Քո ազգ ու տակ սրի կըտանք,

Քո երկիր քար ու քանդ կանենք:

Գագիկ ասաց.— Կռիվ կանեմ, չեմ տա:


                    3


Ուզընկաններ դարձան, գացին Բաղդադ:

Խալիֆ զորք, զորապետ կանչեց, ասաց.

— Գագիկ թագավոր Ծովինար չի տա.

Ես էլ իմ ցեղից աղջիկ չեմ առնի:

Ելեք, էրթանք Հայաստան

Աղջիկ կըտա, կըտա, չի տար,

Քար քաղենք, ավազ մաղենք,

Ինչ կա, չկա առնենք, դառնանք՛

էլան, ընկան ճամփա,

էկան հայոց թագավորի վրա,

Ինչպես մորեխ՝ քաղաք բռնին, նստան:

Խաբար տվին, ասին.— Գագիկ թագավոր,

Քո աղջիկ տուր տանենք,

Թե չէ, քար քաղեն՛ք, ավազ մաղենք,

Ինչ կա, չկա, կառնենք, կերթանք:

Թագավոր էլավ դուրս, ինչ տեսավ.

Քանց աստղ երկինք՝ զորք է թափվե:

Կռիվ արին, շատ զորք սպանին,

Շատ կոտորեցին, ջարդին իրար:

Շատ կնանիք անմարդ մնացին,

Շատ հարսներ՝ անփեսա.

Շատ մերեր անորդի մնացին,

Շատ որդիներ անհեր, անմեր,

Գեղեր ավերվան, բերդեր կորան,

Արուն էլավ հեղեղ՝ գնաց,

Ծուխ ու մուխ աշխարք բռնեց:


Ծովինար էլավ վեր բերդին,

Կոտորած տեսավ, միտք էրեց,

«Որ իմ հեր իմանար էս բան,

էսքան մեղք արունք չէր գցի իմ վիզ,

Իմ պատճառով էս ամեն տի սպանեն,

Քար տի քաղեն, ավազ մաղեն,

Վերջ տի գան, ինձ զոռով տանեն:

Աղեկ է՝ ես էրթամ, կորչեմ,

Քանց իմ հոր երկիր ավերվի»:

Լալով գնաց հոր դիվան, ասաց.

— Հայրիկ թագավոր, ին չ կըմտածես:

Հեր պատասխան Էտու,  ասաց.

—էն կըմտածեմ, որ էս կո֊իվ, կոտորած

Խալիֆ կուզի մեր երկիր քանդի,

Քեզի համար է կանեն.

Խալիֆ կուզի մեր երկիր քանդի,

Զամեն սպանի, քեզի առնի տանի:

Թե իմ աղջիկ տամ, լի էղնի,

Չէ, էն արաբ է, ես հայ:

Ծովինար խաթուն ասաց.

—Հ.այրիկ, որ ես խալիֆին չառնեմ,

Իմ պատճաոով զըմեն  տսպանի, 

Աղեկ է՝ ես էրթամ, վերջանամ,

Քանց ուրիշ մարդու բան էղնի,

Քանց մեր ազգ վերջանա,

Քւսնց Հայասւոան աշխարք ավերվի:

Հայրիկ, ինձ տուր խալիֆին,

Խալիֆ թող գա, ինձ տանի:


Գագիկ թագավոր չէր ուզի էդ բան.

Տեսավ ճար, հնար չկա,

Արուն դաշտ բռնե, կերթա.

Կանչեց իր մարգեր,

Կանչեց Թորոս իշխան,

Կանչեց ժողովուրդ,

Սինոդ արեց, ասաց.

— Ւ՞նչ կասեք, մեր աղջիկ տանք,

Թե կռիվ անենք:

Ս եկ թև ասաց.— Չենք կարա –կռիվ անենք,

Խալիֆ զորընդեղ թագավոր է.

Մեր ազդ սրի է քաշե,

Մեր երկիր քար ու քանդ կանե:

Աղջիկ է՝ տանք, առնի, էրթա:

Մեկել թև ասաց,— էն կռապաշտ է,

Մեր աղջիկ չենք տա, կռիվ կանենք:

էդտեղ Թորոս իշխան ասաց.

—   Գագիկ թագավոր,  ժողովուրդ կուզե:     

Կռիվ անե, աղջիկ չտա,

էն քեզ պատիվ կանե:

Համա լավ է՝ աղջիկ մի վերջանա,

Քանց թե ազգ մի կորչի:

Արի աղջիկ տանք տանի,

Մենք չենք կարա կռիվ անենք:

Գագիկ թագավոր ասաց.

—Ծովինար կոտորած չի ուզե,

էն էլ կասի, «էավ է՝ ես կորչեմ,

Քանց ազգ մի, ժողովուրդ մի վերջանա»:

էդտեղ խորհուրդ արին նորեն, ասին,

— Շատ խելոք կասե Ծովինար,

Խաբար արեք խալիֆային,

Թե կտանք, արի տար.


Էդ ժամանակ Ծովինար Էկավ,

Կայնավ դիվան, ասաց.

— Ես չեմ ուզի մեր ազգ վերջանա,

Ինձ տվեք խալիֆին, էրթամ,

Ւ մ բախտն էլ թող էսպես էղնի:

Գագիկ թագավոր իջավ թախտեն, 

Ծովինար գրկեց, ճակատ պագեց,

Մեկելներ է լ ձեն բռնին, ասին.

— Ապրես, զորանաս Ծովինար,

Դու ազատ արիր մեր երկիր, մեր ազգ:

Ծովինար նորեն ասաց,

— Ես պայման ունեմ, Հայրիկ,

Իմ պայման խալիֆին ասա, 

Թե կըկատարի, կերթամ հարս,

Թե չի կատարի, չեմ էրթա:

— Ի՞նչ պայման,— հարցուց թագավոր:

— Հայրիկ թագավոր,— ասաց Ծովինար,

 — Խալիֆի առաջ պայման դիր,

Որ ինձ հետ քահանա մի տիգա,

Առավոտ, իրիկուն ժամ ասի:

Ես աղոթք անեմ, մնամ մեր հավատին,

էն կռքեր պաշտի, մնա իր հավատին:

Ինձ հետ մեկ խդամ էլ տի գա,

Որ ինձ շահի, իմ առաջ բանի:

Մեկ էլ՝ ինձ համար ջոկ պալատ շինի,

Ւնձի պալատի մեջ դնի,

Յոթ տարի մոտ ինձ չգա,

Իմ կողվենք չմտնի:


Գագիկ թագավոր կանչեց խալիֆին, ասաց.

— Ես հետ քեզ կռիվ չեմ անի,

Իմ աղջիկ Ծովինար կըտամ քեզ,

Համա, թագավոր, պայման կըդնեմ՝

Հ.ետ իմ աղջկա քահանա մի տի գա,

Առավոտ, իրիկուն ժամ ասի,

Էն աղոթք անի, մնա իր հավատին,

Դու կուռք պաշտես, մնաս քո հավատին:

Էնոր հետ մեկ խդամ Էլ տի գա,

Որ շահի, պահի, Էնոր առաջ բանի:

Էնոր համար ջոկ պալատ տի շինես,

Ինք դնես մեջ պալատին,

Յոթ տարի Էնոր մոտ չերթաս,

Էնոր կողվենք չմտնես:

Կռապաշտ թագավոր ասաց.

— Ես քենե հարկ չեմ սւռնի,

Քեզ հետ էլ կռիվ չեմ անի,

Քո աղջիկ Ծովինար տուր ինձ,

Ւմ անուն թող Էնոր վրա էղնի,

Թող ինձ ասեն Հ.այոց փեսա, բավ է,

էլ ուրիշ բան պետք չէ,

Ամեն պայման կըկատարեմ:


                   4


Գագիկ էլավ ձեռ, ոտ արեց,

Պատրաստութեն տեսավ,

Ծովինար տվեց խալիֆին:

Խալիֆ Ծովինար առավ, գացին,

Հասան Նորագեղա դաշտ,

Վրաններ զարկին, նստան:

Գագիկ էդտեղ ուներ ամառանոց,

էդ տեղաց անուն Չիլի էր,

Հոտավետ, անուշ արոտներ կար,

Ծաղիկներով, մարզերով զարդարված:


Ծովինար խաթուն շատ էր տխուր,

Արուն արցունք կը թափեր,

Համա ինչ աներ, ձեռին ճար չկար,

Անճարն էր կերե բանջար:

Ուզեց սիրտ բացվի, թեթևնա,

Խնդիրք արավ խալիֆին, ասաց.

—   Թող  տուր,  էրթամ,  թագավոր, 

Մեր դաշտեր ման գամ,

Մեր սարեր տեսնեմ, մեր ջրեր խմեմ,

Նոր դառնամ, էրթամ օտարութեն:

Թագավոր ասաց.— Քեզ հրաման է,

Գնա, ման արի, դարձի:

Ծովինար խանում էլավ,

Առավ քեռմեր, աղջիկներ, գացին,

Ման էկան մինչև իրիկուն:

Աղջիկ տեսավ աշխարք լուս արեգակ կա,

Ծառ ու ծաղիկ, թոչունք կան,

Ամեն մարդ հետ իր գործին,

Ոմանք հետ իրենց ջրին, ոչխարին,

Ոմանք էլ հետ իրենց ռանչպարութենին:

Աղջիկ միտք արեց, ասաց.— Հե՜յ-վա՜խ,

էսքան լուս աստևոր կար աշխարք,

էսքան մարդ, անասուն, ես չէր իմացե:


Գնացին Հիլի վանք ուիտ:

Աղոթք արին, էլան,

Տեսան՝ ներքև կապուտ ծով,

Իջան ծովի պռունկ՝ ման գան:

Ծովինար ասաց.— Աղջիկներ, դուք գացեք,

Ձեզ համար քեֆ արեք, դարձեք:

Զինք խդամի հետ ծովն ի վեր գնաց.

Մի քարափ տեղ կայնավ, տեսավ՝

Ծովին տուտ ու տակ չկա:

Ուզեց իրեն գցի ծով,

Համա վախեցավ, հետ կայնեց:

Շատ նեղեցավ աղջիկ՝ ման գալով.

Էնոր խդամ շատ ծարվեցավ,

Ւնքն Էլ ծարվեցավ, ասաց,

«Իջնամ պուտ մի ջուր խմեմ»:

Ւջավ բուռ մի ջուր աոավ բերան.

Ծովի ջուր աղի էր, թափեց:

— էս ծովի ջուր շատ է աղի,— աւււսը,—

Երանի աղբուր էղներ,

Խմեր, իմ սիրտ հովաներ: Ւնք, քեռմեր շատ ման էկան,

Քարերի մեջ ջուր չգտան:

Ծովինար խաթուն ասաց.

— Աստված, դու մեկ աղբուր բուսցես,

Ես խմեմ, իմ սրտի պապակ անցնի:

Մեկ Էլ իրիշկեց ծովի մեջ,

Տեսավ՝ մի կապուտ քար Էլավ դուրս,

Սիպտակ աղբուր էդ քարից կըբխեր,

Ջուրն Էլ էդ քարի բոլոր բոներ էր:

Մարդ առանց հալավ հանելու,

Չէր կարա էրթա էդ աղբուր:

էլավ շորեր եհան, գնաց էդ աղբուր,

Մեկ բուռ լիք ջուր խմեց,

Մեկել բուռ լավ չլցվավ,

Մի քիչ կիսատ էր, մի քիչ պղտոր,

էտ Էլ խմեց, աղբուր կտրավ:

Լալով մեջ իր գլխուն էտու.

«Հեյ վա խ,— ասաց,— ինչ մեղավոր էր,

Որ աղբուր իմ առջև կտրա:

էն չէր դիտեր, որ ինք

էդ երկու բուռ ջրից Հղացավ:

Քեռմեր, աղջիկներ առավ,

Ետ դ արձավ, էկավ վրան:

Մնացին, առավոտ բացվավ,

Խալիֆ առավ Ծովինար, իր զորք,

Բռնեց Բաղդադ քաղքի ճամփան:

Գնաց, հասավ իր քաղաք,

Սազեր տվեց ածել, թմբուկ տվեց զարկել,

Յոթ օր, յոթ գիշեր հարսնիք արավ:

Հեւոո մեկ ջոկ պալատ շինեց,

Ծովինար խաթուն ղրեց մեջ,

Քեռմեր, քահանան դրեց կողքին,

Հաց, ջուր ճամփեց, ասաց.

— Պալատից դուրս չելնեք:

Ծովինար էլավ, յոթ դուռ փակեց,

Սև կապեց գլխին, սուգ արավ: