Mush

From Armeniapedia.org
(Redirected from Moush)
Jump to: navigation, search
19th century girl's costume of Mush

Mush (Մուշ) was a town of around 42,000 people at the time of the Armenian Genocide, located on the south-central part of a large, fertile plain. The population was about half Armenian. Today the city is part of Turkey, renamed Muş. There are no longer any Armenians living in the area, but rather it is now majority Kurdish with Zazas and Turks comprising the minority.

Needs translation

Մուշ, (Муш, Mush) - Քաղաք Արմ Հայաստանում, Բիթլիսի նահ–ի Մուշի գավ–ում: Մուշի գավ-ի և գվռկ–ի կենտրոնն էր ու հայոց թեմակալի աթոռանիստը: Հիշատակվում Է նաև իբրև բերդ, ավան, գք և քաղաքագյուղ: Մ անունը ստուգաբանվել և իմաստավորվել է ամենատարբեր ձևերով: Ոմանք այն կապում են Հնագույն Հայաստանի ցեղերի ու տեղանունների հետ (Մուշունի, Մուշկ ևն), ոմանք հայերեն «մշուշ»—ի հետ, որով սովորաբար առավոտյան պատվում է ողջ Մուշի դաշտը: Ք գտնվում է Մեղրագետի ձախակողմյան վտակ Մուշի գետի ափերին: Հր կողմում բարձրանում են Հայկական Տավրոս լշ-ի Սասունի լ-ները, Ծիրկատար և, Կորդուխ լ–նագագաթներով, որոնց թեք սարալանջերի վրա ամֆիթատրոնաձև կառուցված էին 1—2 հարկանի կավաշեն, անշուք և տարրական հարմարություններից զուրկ, տափակ կտուրներով տները: Մուշի գետը ք բաժանում է 2 մասի: Նրա ջուրը ժամանակին աշխատացնում էր 10—12 ջրաղաց և ոռոգում ք—ի ու նրա շրջակայքի բանջարանոցներն ու այգիները: Մինչև 1915 թ Մ ուներ 12 մեծ ու փոքր թաղեր ՝ Բերդի թաղ, Բրուտի թաղ, Դաշ մահլա, Դուզ մահլաէ Խուրդենց թաղ, Ձորի թաղ, ս Մարինեի թաղ, Մինարա մահլա, Ջիգրաշենի թաղ, Սուֆրա մահլա, Ջերին թաղ, Քյոթան մահլա: Ք-ի կենտրոնում գտնվում Էր շուկան, որտեղ 19-րդ դ վերջերին հաշվվում էին շուրջ 800 մեծ ու փոքր խանութներ, կըրպակներ և արհեստանոցներ է որոնցից 500-ը պատկանում էր հայերին: Շուկան չուներ շատ թե քիչ կանոնավոր հատակագիծ, այն փաստորեն ներկայացնում էր խանութների ու կրպակների անկանոն դասավորված հավաքատեղի: Ք—ի ծուռումուռ, նեղ ու կեղտոտ փողոցների շուրջը կառուցված տների մեծ մասը չուներ բակեր ու ցանկապատ: Դրա համար էլ փողոցներում լվացք անելը, ճաշ եփելն ու երեխա լողացնելը սովորական երեվույթներ էին: 1909թ ուներ շուրջ 25000 բնակիչ, որից հայեր 9000, մնացածը թուրք և քուրդ: Հայերը հողագործությունից, ծխախոտագործությունից և այգեգործությունից բացի զբաղվում էին նաև առևտրով ու արհեստագործությամբ: Արհեստներից տարածված էին խեցեգործությունը, կոշկակարությունը, դերձակությունը, ոսկերչությունը, դարբնությունը, ներկարարությունը, գորգագործությունը: Մ—ի արհեստավորների արտադրանքը, մրգերը, գինին, ծխախոտը, գյուղատնտեսական մյուս մթերքները վաճառքի էին տարվում նաև հարևան գավ–ները: Ք—ի շատ թե քիչ աչքի ընկնող շինություններն էին քարաշեն բաղնիքը, 2 իջևանատները, գավ–ի թուրք կառավարչի, անճաշակ ու անճոռնի առանձնատունը , մուսուլմանական 2 մզկիթները (մեկը նախկինում հայկական եկեղեցի էր) և հայկական ս Ավետարանոց, ս Գրիգոր Լուսավորիչ, ս Կիրակոս, ս Հարություն, ս Մարինե , ս Սարգիս, ս Ստեփանոս, ս Փրկիչ եկեղեցիները, որոնց մեծ մասը կանգուն էին և գործում էին մինչև 1915 թ: Այս եկեղեցիներից ամենից շքեղն ու գեղեցիկը ս Մարինեն էր, իսկ ամենահինը՝ ս Փրկիչը, որը Հիշատակվում է 851—852թթ դեպքերի առնչությամբ: Ք-ի արլ կողմում, բարձունքի վրա գտնվում էր Մուշի բերդը, իսկ նրանից ոչ հեռու՝ Միացյալ ընկերության կենտրոնական վարժարանի կամ սրբոց Թարգմանչաց դպրոցի հոյակապ շենքը, որը կառուցել էր մշեցի Մկրտիչ աղա Տեր-Հովհաննիսյանը 1850 թ. Ս Մարինեի թաղում էին գտնվում կաթոլիկ հայերի առաջնորդարանը և Մուրատ Մխիթարյան վարժարանը: Այստեղ գործում էին նաև բողոքական հասարակության ժողովարանն ու դպրոցը: Գետի ափին կառուցված էր Հայոց առաջնորդարանի շենքը: Դուզ մահլա թաղում և Մուշի բերդում տեղավորված էին ք-ի 3000-անոց թուրքական կայազորն ու զինապահեստները: Ա–ի կրթական ու մշակութային կյանքում շատ կարևոր դեր էին կատարում Հայկական 5 թաղային և մեկ օրիորդաց դպրոցները, Միացյալ ընկերության կենտրոնական վարժարանը և Պոլսի Հայոց պատրիարքարանի միջոցներով պահվող 2 որբանոցները: 1899 թ դպրոցներում սովորող աշակերտների թիվը մոտ 750 էր: 1863—65 թթ Մ-ում լույս էր տեսնում «Լրատար Արծվիկ Տարոնո» լրագիրր Գ. Սրվանձտյանի խմբագրությամբ:

Մշեցի հայերը քաջակորով, անձնուրաց և ազգային ավանդները սրբությամբ պահպանող հայրենասեր, գիտության և արվեստների մեջ որոշակի ձիրքեր ունեցող մարդիկ էին, որոնցից կարելի է հիշել հրապարակախոս, խմբագիր ու մանկավարժ Գ. Ս. Անդրեասյանին (1869—1906), հայ երգի անզուգական կատարող, «Տարոնի սոխակ» Արմենակ Շահմուրադյանին (1878—1939), հրապարսկախոս Մխիթար Աբրոյանին (1880 —1915՝), գյուղատնտ. գիտ. դ-ր, պրոֆ Ն. Ա. Մալաթյանին (1898—1377) և ուրիշների: Արմ Հայաստանի հայության սոցիալ-տնտեսական և իրավական ծանր վիճակի հետևանքով 19-րդ դ վերջերից Մ-ից նույնպես շատ հայեր էին պանդըխ տության գնում Կոստանդնուպոլիս , Ռուսաստան և այլ երկրներ: Շատերն էլ ուղղակի արտագաղթում էին ընտանիքներով, 1887 թ միայն մեկ ամսում Մ-ից արտագաղթել էին 600 հայեր, իսկ ողջ գավ–ից հեռացածների թիվը այդ նույն ժամանակահատվածում հասնում էր 15000 մարդու: Մ–ի հայերի զանգվածային կոտորածը սկսվեց 1915 թ հուլիսի 10-ից: Ք-ի և նրա շրջակայքի բնակչության մի զգալի մասը ոչնչացվեց, մի մասն էլ մեծագույն տառապանքներով տարագրվեց այս ու այն երկրները: Մշեցի տարագիրների որոշ խմբեր 1917—18 և 1927 թթ հաստատվել են ՀԽՍՀ Հոկտեմբերյանի շրջ-ի Գետաշեն, Հոկտեմբերյան, Արագածի շրջ-ի Հնաբերդ և այլ գ-երում: Մ-ում և նրա շրջակայքում պահպանված հնագիտական նյութերը հաստատում են, որ այն Հայկական լ-աշխ–ի ամենահնագույն բնակավայրերից է: Այստեղ կան կիկլոպյան ամրոցի հետքեր, Վանի թագավոր Մենուա I-ի (810—786 թթ, մ.թ.ա. սեպագիր արձանագրությունը ևն: Ք-ի արլ մասում գտնվող պարիսպներով ու բուրգերով շրջապատված Մուշի բերդը 5—10– րդ դդ հաճախակի է հիշատակվում աղբյուրներում: Նրա հիմնադրումը ավանդաբար վերադրվում է Գայլ Վահան Մամիկոնյանին: Ք-ի արմ մասում են գտնվում նաև Մուշեղաբերդ, Հողաբերդիկ և Աստ ղաբերդ բերդերի ավերակները: Պահպանվել են Մ–ում 13—15-րդ դդ գրված հայերեն մի քանի ձեռագրեր: Մինչև 4-րդ դ Մ պատկանում էր Սլկունի, իսկ հետո՝ Մամիկոնյան նախարարներին: 8-րդ դ Մ անցավ Բագրատունիներին, իսկ 851—852 թթ դարձավ արաբների դեմ ուղղված ժողովրդա-ազատագրական պայքարի կենտրոնը: 852 թ ձմռանը Մ-ի ս Փրկիչ եկեղեցում Խութեցի Հովնանի ու նրա մարտիկների ձեռքով սպանվեց արաբ հրոսակների ղեկավար Յուսուֆը: 16-րդ դ–ից Մ նվաճվել է թուրքերի կողմից: 1860-ա-կան թթ Մ-ում նույնպես տեղի են ունենում հակաթուրքական զինված ելույթներ, որոնք, անշուշտ, կրում էին Զեյթունի դեպքերի ազդեցությունը: Այժմ Մ անշուք ու կիսավեր մի բնակավայր է, Մուշի նահ–ի կենտրոնը: 1952 թ ք ուներ 7000 քուրդ և թուրք բնակիչ:

See also




Personal tools
Namespaces
Variants
Actions
Navigation
Databases
Toolbox