Difference between revisions of "Yerznga"

From armeniapedia.org
Jump to: navigation, search
(Map: translated)
m (Reverted edits by AnthoneyK (talk) to last revision by Raffi)
 
Line 50: Line 50:
 
[[Category:Western Armenia]]
 
[[Category:Western Armenia]]
 
[[Category:Needs Translation to English]]
 
[[Category:Needs Translation to English]]
<BR>
 
 
== Wish Granted Bot RB-2B will now translate your page to English==
 
 
 
Arzang, Arzanqan, Arzenca, Arzencan, Arzanja, Arzinga, Arzingan, Arzincan, Arzinja, Arzincan, Arznga, Arznka, Arznkyan, Arzangi, Ezenka, Ezinka, Ezinke, Yeznan, Yerznka, Yerznkyan, Yerznka, Erzincan, Yerzengaran, Yerzingia, Yerzingyan, Yerzengay, Yerzincan, Yerzigan, Yerzgnha, Yerzgnan, Yerznka, Yerznkyan, Yerznjan, Yezzin, Yeriza, Yerizavan, Yezzan Yerizak, Yeringa, Ezinka, Ezinke, Erez, Erzin, Erzingyan, Erzinyan, Erzincan, Erzincjian, Ezinjha, Erzincan, Erzinjyan, zngan, erzngi, erznjan, Eriz, eriza - Arm City of Erzurum in Yerznka gav-in-Noh (now the province, heinous crime) center.
 
 
Different times and different authors refer to as a settlement. In ancient times it was called Yerez, Yeriza or Yerizawa, and in the era of Turkic rule, it was called Yerzingan, Yerzingyan, Yerzincan and others. The book also identified it with Justinianupps, which is unacceptable. E is located in the middle of the Arme Euphrates, in the E-field, at the Gail (Yerznka) River. In ancient times it was located directly on the shore of the Euphrates, and now, in order to avoid the river floods, earthquakes cause the earthquake to shift to about 2 km. The occupied area and surroundings of K. are plains, the pinnacle of which is about 1300 m. Its devastated neighborhood is directly spread over the Euphrates and has been renamed the Old Town by locals. In this part, the air of E is unclean and the drinking water is low. The climate is temperate, but in summer it is very hot, thanks to which cotton has grown along with other cultures. It is warm and annually gets 700-750 mm precipitation in the form of snow and rain. There are some snowmobiles near the neighborhood where some of the neighborhoods have been heated. E is located in frequent repetitive destructive earthquakes zone. Here, around 800 years of earthquake, several hundred thousand people have been killed. Only in 1045 - 1784, the number of earthquakes in the field E and in the same name reaches more than 25. Such strong earthquakes have occurred in 1045, 1165, 1236, 1251, 1254, 1268, 1281, 1458, 1462, 1682, 1784, 1939, 1966 and others. According to Kostanyants' Earthquake Earthquake, 1588 people died in the earthquake of 1288, 1458, 32 thousand, 1482, 30000, and 1583 in 1583. One of the most devastating earthquakes took place on July 30, 1784, as a result of which 3 km of the village and its surroundings were destroyed. Our medieval biographers, a few foreign travelers, have described in detail the course of the earthquakes, the damage caused, the huge human losses, and the work done to eliminate the devastation. Many times, they have recovered and rebuilt their native land from the ruins.
 
 
E has a long history rich history. It was first mentioned in the cuneiform inscriptions of the 8th century BCE, and the first testimony of historians relates to the 1st century BCE, when it was inhabited and was called Yerez or Yeriza. In the Pagan Period, Yerez-Yerznka was one of the most important religious centers in Armenia. There was one of the pagan Armenian goddesses, Anahit's main temple, with a large number of livestock, many treasures and precious objects, the golden statue of the goddess, who had stolen 30th (BC), and robbed as a spoil in Rome Antinionus commander, robbing other wealth of the temple. Avan and its pagan temple were crowded especially on the Navasard holiday (in the first half of August) when thousands of pilgrims came here to participate in the New Year's celebrations. As a cultural and spiritual center E had a great blow at the beginning of the 4th century BC, when Christianity turned into a state religion in Armenia, along with the destruction of dozens of pagan temples in various parts of the country, they also destroyed Anahit, The Temple of Goddess, even the place and traces of which have not been preserved. Since then, the main moments of your story have been well-known to us thanks to historians, chroniclers, pens, and travelers. Movses Khorenatsi has different testimonies about him. Mamikonyan, M. They roar, Vardan Areveltsi, K. Gandzaktsi, Gr. Mkhitar Ayrivanets, a number of Arab and Georgian authors, Western European travelers were forced to flee.
 
 
With the division of Armenia in 387, E, together with Arm Armenia, went to the Byzantine Empire and rebuilt with a number of towns and settlements in that part of the country and was fortified by the Emperor Justinian (527-535), not far from the town, On the other side, on the road to Karin, at the site of former Jamie founded the building named after Justinopoulos. The 10th-11th Century was a large enough center for the same name, a Byzantine authority that existed before the Seljuk Turks' invasions and achievements. Seljuk-Turks occupy Y in 1057. However, after that, from the 13th to the 60s-70s, E has evolved and became significant. Marco Polo, a Venetian traveler, was also informed of his frozen state at that time during his well-known journey to China and also by Arab author Ibn-Batuta. They report that the majority of E's residents are Armenians that yours has good and well-established markets where most of the oldest cotton fabric in the products that Marko Polo describes as "the best benches in the world." E was defeated by the Mongols in 1243, and in 1394, Lenkemurur, whose violent acts and violence had reached monstrous sizes. In 1514, E fell under Turkish rule.
 
 
E has never been one of Armenia's most prominent and influential people, both in terms of its population and its role. He was modest in his administrative-political aspect. During the Achénienian domination (6-4 th centuries BC), it was the center of the Akilensee province of the 13th satirical compartment of the Armenian cemetery, which remained in the future as the main settlement and center of the same province called the Church. Through the administrative division of Arm Armenia, E has always entered the province of Erzurum and has been the center of Erzincan Sanctuary and the place of a crowded Turkish garrison.
 
 
Very few reliable facts about the number, economic status, cultural life, and living conditions of the E population refer to the new era.
 
 
According to Keene's data, E had 23,000 inhabitants in the 1890's, 15,000 of whom were Turks, 7500 were Armenians, and the rest were Greeks and others. A decade ago, in 1880, 6000 tons were counted, of which 4000 were Turkish, and 1800 were Armenian. The number of its population reached 24,000 at the eve of the First World War, with more than one-third of which were Armenians. The dramatic changes in the national composition of the E population began in the 14th century. Before that the population of the city, as reported by Ibn Batuta and Marco Polo, was homogeneous and consisted of almost the Armenians. Armenians were absolute majority in the 19th century. In 1830 the number of the Armenian population reached.
 
 
Despite the favorable conditions, at the beginning of the 19th and early 20th centuries, nevertheless, no capitalist enterprise emerged. the Turkish government banned every step taken by Armenian merchants and entrepreneurs in that area. Thus, by the decree of the Turkish government, an instantaneous enterprise founded by an Armenian merchant was immediately dissolved, just because the magazine produced by it was labeled "Luksik Armenia". In the second half of the 19th century, the state-of-the-art state-of-the-art processing factory was more of a kind of production than a capitalist venture. So in the new era, E was still a craftsman, where traditionally, along with the old crafts, under the influence of new conditions, there were also some new crafts. The Armenians were mainly engaged in crafts. The C trades were: silk, linen, tailoring, blacksmithing, copperwork, carpentry, carpet weaving, carpentry, watchmaking, pottery and so on. The number of craftsmen reached a few thousand, the vast majority of which were involved in craftsmen's fraternity. The rigid and delicate "ribbed canvas" produced by Ein's weasels, particularly known in the Goth and surrounding areas. In its vast majority of its retail, but lively nature, E's domestic trade, whose products were made of clay, agricultural products, and some imported products. Your external and transit trade was also of considerable importance. For centuries E was on busy highways. In the new era, the Tabriz-Erzurum-Erznka highway, as well as on separate roads across Trabzon and Sebastia, was connected to Aleppo. E is unhappy. All of its buildings are brick, clay or wooden, mostly covered with a dirt floor. The streets are narrow and crooked, dusty and muddy, the market is in the center of K, surrounded by unattractive stores and workshops. The Armenian neighborhoods, which were four were and each had its own church, were relatively good and clean. In the center of them there is a large square called "Zhaman". There were wells in the yard, like water from a nearby water supply.
 
 
Due to fierce earthquakes, buildings, churches, caravans and other famous monuments erected at E times were destroyed and erased from the face of the earth. Thus, the Church of St. Gregory the Illuminator, built on the site of Anahit's ancient pagan temple, has also been ruined. In the new era, however, E had few ornamented monuments: Armenian churches, baths, underground secretaries, fortresses, administrative buildings, and several mosques, from which the Eghgirt Pasha developed. The Armenian church churches were numbered by five, the Nshan, Trinity, Sarkis, the Savior, and the Holy Virgin. The most famous of these was the Nishan, which, according to tradition, was founded by Gr. Here he is buried. They leaned. The monastery of Erez (Erez) is also mentioned. From the civil buildings, the Palace was called Serai, which was the seat of the Turkish military commander. Around the chamber were the buildings of the state and military bodies, the treasury, the barracks, the administrative building, the pasha's palace, the police station and so on. The fortress E was located not far from K., but on the road leading to Karin (Erzurum).
 
 
E is one of the most important centers of Armenian culture. Here, in the 13th-17th centuries, numerous manuscripts, gospels, treasuries, masons, sorghum, monkeys were copied. Grigor Tatevatsi "The Proclamation of the Proclamation of Matthew the Gospel" and others. Not far from E, 14-15 centuries adjacent to the Avag and Cappados monasteries built at the foot of Sepuhi, there were schools where they also taught Gevorg Yerznkatsi (1350-1417) and Hovhannes Hamshents. Most of the students in those schools were E's teenagers. However, your school life comes in true times in the early 19th and early 20th centuries. So, if in 1850 there was only one Armenian school, 1872-1873, 5 different schools, then in 1886 their number reached 8, having 1500-1600 boys and girls. His school at various times were from the Nshan School, St. Gregory the Illuminator, Proudhjyan, Sarkis, Christinian Schools and Colleges, Nerses Hayrapet Boarding, Friendship, Central, Yeznikian, and Adamian Schools. At the beginning of the 20th century, the number of twin schools in the country reached 10-12. At that time you also had a kindergarten with 250-300 children. Before the war in 1914, E had 3 libraries, 4 readers, 1 opera theater, 25 actors, 3 drugstores, 2 baths, 3 doctors and 3 pharmacists, 2500 pupils, according to the data of the State Central Archive of the USSR (F 57, 742). and 100 teacher-teachers. The branch office of the Armenian Benevolent Corporation operated in 1906-1911, the "Ardshinin" weekly, and in 1910-1911, "Aur" magazine. There were also Turkish schools as well as a military school.
 
 
Constantin, Hovhannes and Martiros Yerznkats, 15th penman Amir Davit, 17th-century famous writer and poet Amiros Yerznkats and others were born in E.
 
 
Part of the Armenian population of E was destroyed by the massacres of Abdul Hamid (1895) and the Young Turks (1915 - 1916), and some survivors migrated differently. A group of them settled in Soviet Armenia, and another group in Detroit, USA. At present, the population of E is hardly reaching 60,000 and almost entirely from the Turks. The state (villa) is a center of light and food industry where there are local products.
 
 
Yerznka Gavar, Yerznkaii Gharavar, Erzn g ayi gavar, Arznkyan, Yeznka, Yerzinjyan, Yerzinjyan, Yerzegin, Yerizhin, Erzinjyan, Erzincan, Erzinjyan, Ezinsjan, Erzang - Gavar (sanjak), district of Arm, Armenia, Erzrum. Includes E, Refaian, Guruchachi, Khamakhi, Byaberd and Speri horns. The center is Erznka. There were 1174 g of 1877-78 years, all of them together with 23962 households, 6840 of them in Turkish, 2465 in Kurdish, 6190 in Ghzlbash, 8237 in Armenian and 230 in Greek. 76220 of the 180374 inhabitants were Armenians; In 1909, the population of EG reached 210858, of which 34510 were Armenians. In 1903 there were 11 monasteries and 33 standing and standing churches. It has fertile soils, natural diverse raw materials, sparkling jellyfish. Armenians were engaged in trade and trade besides farming. Most of them (25,500 people) were destroyed or deported from their homeland by the genocide of Young Turks in 1915.
 
<BR>
 
____________________________________________________________
 
<BR>
 
References
 
<BR>
 
https://westarmgen.weebly.com/erzinjan
 

Latest revision as of 05:32, 15 October 2018

Located in Erzurum Province, Erzinjan (Yerznga in Armenian) had the second largest population after Erzurum itself. With a 1914 population of between 50-70,000, there were an estimated 20,000 Armenians living there. There were 197 villages around the town of which some 60 were Armenian. These Armenian villages included Akhorjugh, Bargoser, Dngenig, Garmri, Ghardigin, Giulicha, Harabedi, Hromots, Malmutsig, Meghutsig, Merteghi, Mtni, Veri Chifltig, Vari Chiftlig and more, and these villages held about 45,000 people - at an average of a bit more than 700 people per village. The 197 villages combined had 30 churches.

Erznga had a British, French, German and Persian consul and an American vice consul, plus a Russian military attache and an American mission hospital. A large military garrison was kept here by the Ottomans.

There were several monasteries function in and around the mountains of Erznga at the turn of the 20th century. SS. Boghos-Bedros, St. Giragos, St. Hagop, Hiavor St Garabed, St. Neses, St. Nikoghos, and St. Shoghagar.

Armenians of Yerznga

Armenians who were born or who have lived in Yerznga:

Soghomon Tehlirian

Armenians who's ancestors are from Yerznga:


Sources

Needs translation to English

Երզնկա, (Ерзнка, Yerznga), Արզանդաս, Արզանկան, Արզանճան, Արզանջան, Արզանքան, Արզենկա, Արզենկան, Արզենջան, Արզինգա, Արզինգան, Արզինճան, Արզինջա, Արզինջան, Արզնգա, Արզնկա, Արզնկյան, Արզնջան, Եզենկա, Եզընկա, Եզինկե, Եզնգան, Եզնկա, Եզնկան, Եկեղյաց քաղաք, Երեզ, Երեզավան, Երզ, Երզենկա, Երզենջան, Երզնկա, Երզիկան, Երզինգան, Երզինգիան, Երզինգյան, Երզինճան, Երզինջան, Երզիջան, Երզնգա, Երզնգան, Երզնկան, Երզնկյան, Երզնջան, Երիզ, Երիզա, Երիզավան, Երիզաց ավան, Երիզաք, Երջինա, Էզինկա, Էզինկե, Էրեզ, էրզ, էրզինգյան, էրզինկյան, էրզինճան, էրզինճյան, էրզինջա, էրզինջան, էրզինջյան, էրզնգան, էրզնգի, էրզնջան, Էրիզ, էրիզա — Քաղաք Արմ Հայաստանում, Էրզրումի նահ–ի Երզնկայի գավ–ի (այժմ՝ նահանգ, վիլայեթ) կենտրոնը:

Տարբեր Ժամանակներում ու տարբեր հեղինակներ հիշատակում են իբրև, ավան, բք, ք: Հնում սովորաբար այն կոչվել է Երեզ, Երիզա կամ Երիզավան, իսկ թուրքական տիրապետության շրջանում՝ Երզինգան, Երզինգյան, Երզինջան ևն: Ռմանք էլ այն նույնացրել են Հուստինիանուպոլսի հետ, որ անընդունելի է: Ե-ն գտնվում է Արմ Եփրատի միջին հոսանքի շրջ-ում, Ե-ի դաշտի արմ–ում, Գայլի (Երզնկա) գետաբերանի մոտ: Հնում այն գտնվում էր ուղղակի Եփրատի ափին, իսկ այժմ, երկրաշարժերի հետևանքով գետի ողողումներից խուսափելու նպատակով, ք-ը մոտ 2 կմ «շարժել» են դեպի հս: Ք-ի գրաված տարածքն ու շրջակայքը հարթավայրային է, որի բարձ մոտ 1300 մ է: Նրա ավերված թաղը անմիջականորեն տարածվում է Եփրատի ափին և տեղացիների կողմից ստացել է Հին ք անունը: Այս մասում Ե-ի օդն անմաքուր է, խմելու ջուրը՝ ցածրորակ: Կլիման բարեխառն է, բայց ամռանն այստեղ սաստիկ շոգ է լինում, որի շնորհիվ այլ կուլտուրաների հետ միասին հաջողությամբ աճել է նաև բամբակենին: Ջրառատ ք է և տարեկան ստանում է 700—750 մմ տեղումներ՝ ձյան ու անձրևի ձևով: Շրջակայքում կան հորդաբուխ ջերմուկներ, որոնցով ջեռուցման են ենթարկվել ք-ի որոշ թաղամասեր: Ե–ն գտնվում է հաճախակի կրկնվող կործանիչ երկրաշարժերի գոտում: Այստեղ շուրջ 800 տարվա ընթացքում երկրաշարժերի հետևանքով զոհվել է մի քանի հարյուր հազար մարդ: Միայն 1045 — 1784 թթ ընթացքում Ե-ի դաշտում և համանուն ք-ում տեղի ունեցած երկրաշարժերի թիվը հասնում է ավելի քան 25-ի: Այդպիսի ուժգին երկրաշարժեր են տեղի ունեցել 1045, 1165, 1236, 1251, 1254, 1268, 1281, 1458, 1462, 1682, 1784, 1939, 1966 և այլ թթ: Ըստ Կոստանյանցի կազմած Հայկական լեռնաշ խարհի երկրաշարժերի ժամանակադրու թյան, 1288 թ երկրաշարժից զոհվել Է 15հազ մարդ, 1458 գ՝ 32 հազ, 1482֊-ն՝ 30000, 1583 թ` 15000 մարդ ևն: Ամենաաղետաբեր երկրաշարժերից մեկը 1784 թ հուլիսի 30-ին տեղի ունեցածն էր, որի հետևանքով ք-ը և նրա շրջակայքում գտնվող 3 գ հիմնահատակ ավերվել են: Միջնադարյան մեր մատենագիրները, օտար մի քանի ճանապարհորդներ բավական մանրամասն նկարագրել են այդ երկրաշարժերի ընթացքը, պատճառած վնասները, մարդկային հսկայական զոհերը, ավերածությունները վերացնելու համար ձեռնարկված աշխատանքները: Երզնկա ցիները մի շարք անգամ իրենց հայրենի ք-ը վերականգնել ու վերաշինել են միանգամայն փլատակներից:

Բազմադարյան հարուստ պատմություն ունի Ե-ն: Այն առաջին անգամ հիշատակվում է 8-րդ դ (մ.թ.ա.) սեպագիր արձանագրություններում, իսկ պատմագիրների առաջին վկայությունը վերաբերում է 1-ին դ (մ.թ.ա.), երբ այն ավան էր և կոչվում էր Երեզ կամ Երիզա: Հեթանոսական շրջ-ում Երեզ-Երզնկան Հայաստանի կրոնական կարևորագույն կենտրոններից էր: Այստեղ էր գտնվում հայ հեթանոսական աստվածուհիներից մեկի՝ Անահիտի գլխավոր տաճարը, որն ուներ ընդարձակ կալվածքներ, հսկայական թվով անասուններ, բազում գանձեր ու թանկագին իրեր, աստվածուհու ոսկեձույլ արձանը, որը 30 թ (մ.թ.ա.) ՝ հափշտակել ու իբրև ավար Հռոմ է տարել Անտոնիոս զորավարը՝ կողոպտելով նաև տաճարի մյուս հարստությունները: Ավանն ու նրա հեթանոսական տաճարը բազմամարդ էին լինում մանավանդ Նավասարդի տոնին (օգոստոսի առաջին կեսին ), երբ Հայոց նոր տարվա տոնակատարություններին մասնակցելու համար այստեղ էին գալիս հազարավոր ուխտավորներ: Իբրև մշակույթի և հոգևոր կենտրոն Ե-ն մեծ հարված է ստացել 4-րդ դ սկզբներին (մ.թ.), Հայաստանում քրիստոնեությունը պետական կրոնի վերածվելու ժամանակ, երկրի տարբեր մասերի հեթանոսական տասնյակ տաճարներ ավերելու հետ միասին՝ վերացրեցին նաև այստեղի Անահիտի մեհյանը` նրա տեղում կառուցելով Աստվածամոր անունը կրող տաճարը, որի նույնիսկ տեղն ու հետքերը չեն պահպանվել: Սկսած այդ ժամանակներից՝ ք-ի պատմության հիմնական պահերը մեզ արդեն հայտնի են պատմագիրների, ժամանակագիրների ու գրիչների, ճանապարհորդների կատարած հիշատակությունների շնորհիվ: Նրա մասին տարբեր կարգի վկայություններ ունեն Մովսես Խորենացին, Հովհ. Մամիկոնյանը, Մ. Ուռհայեցին, Վարդան Արևելցին, Կ. Գանձակեցին, Գր. Կամախեցին, Մխիթար Այրիվանեցին, արաբական ու վրացական մի շարք հեղինակներ, արևմտաեվրոպական ճանապարհորդներ:

Հայաստանի 387 թ բաժանմամբ Ե-ն Արմ Հայաստանի հետ միասին անցնում է Բյուզանդական կայսրությանը և երկրի այդ մասի մի շարք ք-ների ու ավանների հետ միասին վերակառուց վում ու ամրացվում է Հուստինիանոս կայսեր (527—535) կողմից, որը ավանից ոչ հեռու, նրա հր-արլ կողմում, Կարին տանող ճանապարհի վրա, նախկին Ջեմին վայրում հիմնադրել Է իր անունը կրող բք-ը` Հուստինիանուպոլիսը: 10—11-րդ դդ Ե-ն նույնանուն բավական ընդարձակ իշխանության կենտրոնն էր, Բյուզանդիային ենթակա մի իշխանություն, որը գոյություն է ունեցել մինչև սելջուկ-թուրքերի արշավանքներն ու նվաճումները: 1057 թ սելջուկ-թուրքերը գրավում են Ե–ն: Սակայն դրանից հետո, մինչև ընդհուպ 13-րդ դ 60–70-ական թթ, Ե-ն զարգացել և դարձել էր նշանակալի ք: Նրա այդ ժամանակների ծաղկած վիճակի մասին տեղեկություններ են հաղորդում վենետիկցի Մարկո Պոլոն, որը դեպի Չինաստան կատարած իր շատ հայտնի ճանապարհորդության ընթացքում եղել էր նաև Ե-ում, և արաբ հեղինակ Իբն-Բաթուտան: Նրանք հաղորդում են, որ Ե-ի բնակիչների մեծագույն մասը կազմում են հայերը, որ ք-ն ունի լավ ու բարեկարգ շուկաներ, որ այդտեղ արտագրված ապրանքների մեջ ամենահայտ նին բամբակե գործվածքներն են, որոնք Մարկո Պոլոն որակում է որպես աշխարհի «ամենալավ բհեզներ»: Ե-ն 1243 թ գրավել են մոնղոլները, իսկ 1394-ին՝ Լենկթեմուրը, որի այստեղ գործադրած դաժանություններն ու բռնությունները հասել էր հրեշավոր չափերի: 1514-ին Ե-ն ընկել է թուրքական տիրապետության տակ:

Ո՛չ իր բնակչության թվով և ո՛չ էլ խաղացած դերով Ե-ն երբեք չի եղել Հայաստանի առաջնակարգ ու բազմամարդ ք–ներից: Համեստ էր նրա դերը նաև վարչաքաղաքական առումով: Աքեմենյանների գերիշխանության ժամանակներում (6—4-րդ դ մ. թ.ա.) այն Հայաստանի արմ հատվածից կազմված 13-րդ սատրապության Ակիլիսենե գավառի կենտրոնն էր, որպիսին մնաց նաև հետագայում` լինելով հայկական աղբյուրներում Եկեղյաց կոչված նույն գավառի գլխավոր ավանն ու կենտրոնը: Արմ Հայաստանի թուրքական վարչական բաժանմամբ Ե-ն միշտ մտել է Էրզրումի վիլայեթի (նահանգի) մեջ և եղել է Երզնկայի սանջակի (գավառի) կենտրոնն ու թուրքական մի մարդաշատ կայազորի տեղադրավայր ք—ը:

Ե—ի բնակչության քանակի, տնտեսական վիճակի, մշակութային կյանքի, կենցաղային պայմանների մասին շատ թե քիչ արժանահավատ տվյալները վերաբերում են նոր ժամանակներին:

Ըստ Քինեի տվյալների՝ Ե-ն 1890-ական թթ ունեցել է 23 հազ բնակիչ, որից 15 հազ-ը թուրքեր էին, 7500-ը՝ հայեր, իսկ մնացածը՝ հույներ և այլք: Դրանից մեկ տասնամյակ առաջ՝ 1880-ին ք-ում հաշվվում Էր 6000 տ, որից 4000-ը՝ թուրքական, իսկ 1800-ը՝ հայկական: Նրա բնակչության թիվն առաջին համաշխարհային պատերազմի նախօրյակին հասնում Էր մոտ 24 հազ մարդու, որի մեկ երրորդից ավելին կազմում էին հայերը: Ե-ի բնակչության ազգային կազմի կտրուկ փոփոխությունները սկսվել էին տակավին 14-րդ դ. մինչ այդ ք-ի բնակչությունը, ինչպես հաղորդում են Իբն-Բաթուտան և Մար կո Պոլոն, միատարր էր և բաղկացած Էր գրեթե միայն հայերից: Հայերը բացարձակ մեծամասնություն էին կազմում նաև 19-րդ դ առաջին կեսին. 1830 թ ք–ի հայ բնակիչների թիվը հասնում էր:

Չնայած նպաստավոր պայմանների առկայությանը` Ե–ում 19-րդ դ և 20-րդ դ սկզբներին, այնուամենայնիվ, կապիտալիստական որևէ ձեռնարկություն չի առաջացել. թուրքական կառավարությունը արգելք էր դնում այդ բնագավառում հայ վաճառականների ու ձեռնարկատերերի կատարած յուրաքանչյուր քայլի վրա: Այսպես, թուրքական կառավարության հրամանով անմիջապես լուծարքի է ենթարկվել մի հայ վաճառականի հիմնադրած լուցկու ձեռնարկությունը պարզապես միայն այն պատճառով, որ դրա արտադրած լուցկու վրա գրված էր «Լուցկիք Հայաստանի» մակնիշը: Իսկ 19-րդ դ երկրորդ կեսում ք—ում գործող կաշեմշակման պետական «գործարանը» ավելի շուտ հասարակ մանուֆակտուրա էր, քան կապիտալիստական ձեռնարկություն: Այնպես որ Ե-ն նոր ժամանակներում դարձյալ մնում էր արհեստավորական ք, որտեղ ավանդույթի ուժով հնից եկող արհեստների հետ միասին նոր պայմանների ազդեցության տակ առաջացել Էին նաև մի քանի նոր արհեստներ: Արհեստներով գերազանցապես զբաղվում էին հայերը: Ք—ում գործող արհեստներից էին՝ մետաքսագործությունը, կտավագործությունը, դերձակությունը, դարբնությունը, պղնձագործությունը, հյուսնութսունը, ատաղծագործությունը, քարկոփությունը, ժամագործությունը, կավագործությունը ևն: Արհեստավորների թիվը հասնում էր մի քանի հազ-ի, որոնց ճնշող մասը ընդգրկված էր արհեստավորական եղբայրությունների՝ Էսնաֆությունների մեջ: Գավ-ում և շրջակայքում առանձնապես հայտնի Էին Ե-ի ջուլհակների արտադրած ամուր և նուրբ «շերտավոր կտավը»: Իր մեծագույն մասով մանրածախ, բայց աշխույժ բնույթ ուներ Ե–ի ներքին առևտուրը, որի ապրանքները բաղ կացած էին արհեստավորական շինվածքներից, գյուղատնտեսական մթերքներից և ներմուծովի որոշ արտադրանքներից: Զգալի նշանակություն ուներ նաև ք—ի արտաքին ու տարանցիկ առևտուրը: Դարեր շարունակ Ե-ն գտնվում էր քարավանային բանուկ ճանապարհների վրա: Նոր ժամանակներում այստեղով էր անցնում Թավրիզ—Էրզրում—Երզնկա ճանապարհը, ինչպես և ք—ն առանձին ճանապարհներով՝ Տրապիզոնի ու Սեբաստիայի վրայով, կապված էր Հալեպի հետ: Ե–ն անբարեկարգ ք է: Նրա բոլոր շենքերը աղյուսակերտ, կավակերտ կամ փայտաշեն են, մեծ մասամբ հողածածկ կտուրով: Փողոցները նեղ են ու ծուռումուռ, փոշոտ ու ցեխոտ, Ք–ի կենտրոնում շուկան է, շրջապատված անշուք խանութներով ու արհեստանոցներով: Համեմատաբար բարեկարգ ու մաքուր Էին հայկական թաղերը, որոնք չորսն Էին ու յուրաքանչյուրն ուներ իր եկեղեցին: Դրանց կենտրոնում գտնվում էր «Ժաման» կոչված մեծ հրապարակը: Բոլոր բակերում կա էին ջրհորներ, ինչպես և ջուր էր բերված մոտակայքից՝ հատուկ ջրմուղով:

Կործանիչ երկրաշարժերի պատճառով տարբեր ժամանակներում Ե—ում կառուցված շենքերը՝ եկեղեցիները, քարավանատները և նշանավոր մյուս կոթողները ավերվել ու ջնջվել են երկրի երեսից: Այդպես Է հիմնահատակ կործանվել նաև Անահիտի հնագույն հեթանոսական տաճարի տեղում կառուցված Գրիգոր Լուսավորչի եկեղեցին: Նոր ժամանեկներում, այնուամենայնիվ, Ե-ն ուներ շատ թե քիչ նշանակալի մի շարք կոթողներ՝ հայկական եկեղեցիներ, բաղնիք, ստորերկրյա գաղտնուղիներ, բերդ, վարչական շենքեր, մի քանի մզկիթներ, որոնցից համեմատաբար հայտ¬նի Էր Իգղեթ փաշայի կառուցածը: Հայ կական եկեղեցիները թվով հինգն Էին՝ ս Նշան, ս Երրորդություն, ս Սարգիս, ս Փրկիչ և ս Աստվածածին: Դրանց մեջ ամենահայտնին ս Նշանն էր, որն ըստ ավանդության հիմնադրել էր Գր, Լուսավորիչը: Այստեղ Է թաղվել Հովհ. Երզնկացին: Հիշատակվում է նաև Երեզ (Էրեզ) վանքը: Քաղաքացիական շենքերից նշանավոր էր Սերա կոչված պալատը, որը թուրքական զորահրամանատարի նստոցն էր: Պալատի շուրջը գտնվում էին պետական և զինվորական մարմինների շենքերը՝ գանձարանը, զորանոցը, կառավարչատունը, փաշայի ապարանքը, ոստիկանատունը ևն: Ե-ի բերդը (տ) գտնվում էր ոչ թե անմիջապես ք-ում, այլ նրանից արլ՝ Կարին (էրզրում) տանող ճանապարհին:

Ե-ն հայ մշակույթի նշանակալի կենտրոններից է: Այստեղ 13-17–րդ դդ-ում ընդօրինակվել են բազմաթիվ ձեռագրեր՝ ավետարաններ, գանձարաններ, մաշտոցներ, հայսմավուրք, շարակնոց. Գրիգոր Տաթևացւ «Քաղուածոյ մեկնու թիւն Մատթէոսի Ավետարանին» աշխատությունը ևն: Ե–ից ոչ հեռու, Սեպուհ լ-ան ստորոտին կառուցված Ավագ և Կապոսի վանքերին կից 14—15-րդ դդ գործում էին դպրոցներ, որտեղ դասավանդել են նաև Գևորգ Երզնկացին (1350 — 1417) ու Հովհաննես Համշենցին: Այդ դպրոցներում սովորողների զգալի մասը Ե–ի պատանիներից էր: Սակայն ք-ի դպրոցական կյանքը իր իսկական հունի մեջ է մտնում նոր ժամանակներում՝ 19-րդ դ և 20-րդի սկզբներին: Այսպես, եթե 1850 թ ք-ում գոր¬ծում էր հայկական միայն մեկ վարժարան, 1872—1873 թթ՝ զանազան կարգի 5 դպրոց, ապա 1886-ին դրանց թիվը հասնում էր 8-ի՝ ունենալով 1500-1600 տղա ու աղջիկ աշակերտ: Տարբեր ժամանակներում գործած նրա դպրոցներից էին ս Նշան վարժարանը, ս Լուսավորչի, ս Փրկչյան, ս Սարգսի, Քրիստինյան դպրոցներն ու վարժարանները, Ներսես Հայրապետի գիշերօթիկը, Ընկերական, Կենտրոնական, Եզնիկյան, Ադամյան վարժարանները: 20– րդ դ սկզբներին ք–ի երկսեռ վարժարանների թիվը հասնում էր 10–12-ի: Այդ ժամանակներում ք-ում կար նաև մանկապարտեզ 250—300 երեխաներով: ՀՍՍՀ Պետական կենտրոնական արխիվի տվյալներով (ֆ 57, գ 742), 1914 թ, պատերազմից առաջ Ե-ն ունեցել է 3 գրադարան, 4 ընթերցարան, 1 ինքնագործ թատրոն՝ 25 դերասաններով, 3 դեղատուն, 2 բաղնիք, 3 բժիշկ և 3 դեղագործ, 2500 աշակերտ և 100 ուսուցիչ-ուսուցչուհի: Այսւոեղ գործում էր Հայկական բարեգործական ընկերության մասնաճյուղը, 1909—1911 թթ լույս էր տեսնում «Արդի» շաբաթաթերթը, իսկ 1910—1911-ին՝ «Արոր» ամսագիրը: Ք-ում գործում էին նաև թուրքական դպրոցներ, ինչպես և զինվորական ուսումնարան:

Ե–ում են ծնվել Կոստանդին, Հովհաննես և Մարտիրոս Երզնկացիները, 15-րդ դ գրիչ Ամիր Դավիթը, 17-րդ դ հայտնի գրիչ և տաղասաց Ամիրոս Երզնկացին և ուրիշներ:

Ե–ի հայ բնակչության մի մասը Աբդուլ Համիդի (1895 թ) և երիտթուրքերի (1915 — 1916) կազմակերպած ջարդերի հետևանքով ոչնչացավ, իսկ մի կերպ փրկվածները, տարբեր եղանակներով գաղթեցին զանազան կողմեր: Վերջիններիս մի խումբը բնակություն է հաստատել Սովետական Հայաստանում, իսկ մի այլ խումբ՝ ԱՄՆ-ի Դետրոյդ ք-ում: Ներկայումս Ե-ի բնակչությունը հազիվ 60 հազ մարդու է հասնում և գրեթե ամբողջապես բաղկացած է թուրքերից: Նահանգի (վիլաեթի) կենտրոն է, որտեղ գործում են տեղական նշանակություն ունեցող թեթև ու սննդի արդյունաբերության մի քանի ձեռնարկու թյուններ:

Երզնկայի Գավառ, Ерзнкайи гавар, Erznգayi gavar, Արզնկյան, Եզնկա, Երզինճյան, Երզինջան, Երզնջան, Երիզահան, էրզինկյան, էրզինճան, Էրզինճյան, էրզինջան, էրզնգան — Գավառ (սանջակ), օկրուգ Արմ Հայաստանում, Էրզրումի նահ-ում: Ընդգրկում էր Ե-ի, Ռեֆայիեի, Ղուրուչայի, Կամախի, Բաբերդի և Սպերի գվռկ-ները: Կենտրոնը՝ Երզնկա: 1877—78 թթ ուներ 1174 գ, որոնք բոլորը միասին ունեին 23962 տ՝ 6840-ը՝ թուրքական, 2465-ը՝ քրդական, 6190-ը՝ ղզլբաշական, 8237-ը՝ հայկական, իսկ 230-ը՝ հունական: 180374 բնակիչներից 76220-ը հայեր էին; 1909-ին Ե գ-ի բնակչության թիվը հասնում էր 210858-ի, որից 34510-ը՝ հայեր: 1903–ին այստեղ կար 11 վանք և 33 գործող ու կանգուն եկեղեցի: Ունի բերրի հողեր, բնական զանազան հումքեր, հորդաբուխ ջերմուկներ: Հայերը երկրագործությունից բացի զբաղվում էին նաև արհեստներով ու առևտրով: Նրանց մեծագույն մասը (25500 մարդ) 1915-ին ոչնչացվեց կամ դուրս մղվեց իր հայրենի գավ-ից ցեղասպան երիտթուրքերի կողմից:


Map

<googlemap lat="39.751281" lon="39.498081" zoom="13"></googlemap>