Difference between revisions of "Mush"

From armeniapedia.org
Jump to: navigation, search
(See also: x)
m (Reverted edits by AnthoneyK (talk) to last revision by Raffi)
 
Line 5: Line 5:
 
Մուշ, (Муш, Mush) - Քաղաք Արմ Հայաստանում, Բիթլիսի նահ–ի Մուշի գավ–ում: Մուշի գավ-ի և գվռկ–ի կենտրոնն էր ու հայոց թեմակալի աթոռանիստը: Հիշատակվում Է նաև իբրև բերդ, ավան, գք և քաղաքագյուղ: Մ անունը ստուգաբանվել և իմաստավորվել է ամենատարբեր ձևերով: Ոմանք այն կապում են Հնագույն Հայաստանի ցեղերի ու տեղանունների հետ (Մուշունի, Մուշկ ևն), ոմանք հայերեն «մշուշ»—ի հետ, որով սովորաբար առավոտյան պատվում է ողջ Մուշի դաշտը: Ք գտնվում է Մեղրագետի ձախակողմյան վտակ Մուշի գետի ափերին: Հր կողմում բարձրանում են Հայկական Տավրոս լշ-ի Սասունի լ-ները, Ծիրկատար և, Կորդուխ լ–նագագաթներով, որոնց թեք սարալանջերի վրա ամֆիթատրոնաձև կառուցված էին 1—2 հարկանի կավաշեն, անշուք և տարրական հարմարություններից զուրկ, տափակ կտուրներով տները: Մուշի գետը ք բաժանում է 2 մասի: Նրա ջուրը ժամանակին աշխատացնում էր 10—12 ջրաղաց և ոռոգում ք—ի ու նրա շրջակայքի բանջարանոցներն ու այգիները: Մինչև 1915 թ Մ ուներ 12 մեծ ու փոքր թաղեր ՝ Բերդի թաղ, Բրուտի թաղ, Դաշ մահլա, Դուզ մահլաէ Խուրդենց թաղ, Ձորի թաղ, ս Մարինեի թաղ, Մինարա մահլա, Ջիգրաշենի թաղ, Սուֆրա մահլա, Ջերին թաղ, Քյոթան մահլա: Ք-ի կենտրոնում գտնվում Էր շուկան, որտեղ 19-րդ դ վերջերին հաշվվում էին շուրջ 800 մեծ ու փոքր խանութներ, կըրպակներ և արհեստանոցներ է որոնցից 500-ը պատկանում էր հայերին: Շուկան չուներ շատ թե քիչ կանոնավոր հատակագիծ, այն փաստորեն ներկայացնում էր խանութների ու կրպակների անկանոն դասավորված հավաքատեղի: Ք—ի ծուռումուռ, նեղ ու կեղտոտ փողոցների շուրջը կառուցված տների մեծ մասը չուներ բակեր ու ցանկապատ: Դրա համար էլ փողոցներում լվացք անելը, ճաշ եփելն ու երեխա լողացնելը սովորական երեվույթներ էին: 1909թ ուներ շուրջ 25000 բնակիչ, որից հայեր 9000, մնացածը թուրք և քուրդ: Հայերը հողագործությունից, ծխախոտագործությունից և այգեգործությունից բացի զբաղվում էին նաև առևտրով ու արհեստագործությամբ: Արհեստներից տարածված էին խեցեգործությունը, կոշկակարությունը, դերձակությունը, ոսկերչությունը, դարբնությունը, ներկարարությունը, գորգագործությունը: Մ—ի արհեստավորների արտադրանքը, մրգերը, գինին, ծխախոտը, գյուղատնտեսական մյուս մթերքները վաճառքի էին տարվում նաև հարևան գավ–ները: Ք—ի շատ թե քիչ աչքի ընկնող շինություններն էին քարաշեն բաղնիքը, 2 իջևանատները, գավ–ի թուրք կառավարչի, անճաշակ ու անճոռնի առանձնատունը , մուսուլմանական 2 մզկիթները (մեկը նախկինում հայկական եկեղեցի էր) և հայկական ս Ավետարանոց, ս Գրիգոր Լուսավորիչ, ս Կիրակոս, ս Հարություն, ս Մարինե , ս Սարգիս, ս Ստեփանոս, ս Փրկիչ եկեղեցիները, որոնց մեծ մասը կանգուն էին և գործում էին մինչև 1915 թ: Այս եկեղեցիներից ամենից շքեղն ու գեղեցիկը ս Մարինեն էր, իսկ ամենահինը՝ ս Փրկիչը, որը Հիշատակվում է 851—852թթ դեպքերի առնչությամբ: Ք-ի արլ կողմում, բարձունքի վրա գտնվում էր Մուշի բերդը, իսկ նրանից ոչ հեռու՝ Միացյալ ընկերության կենտրոնական վարժարանի կամ սրբոց Թարգմանչաց դպրոցի հոյակապ շենքը, որը կառուցել էր մշեցի Մկրտիչ աղա Տեր-Հովհաննիսյանը 1850 թ. Ս Մարինեի թաղում էին գտնվում կաթոլիկ հայերի առաջնորդարանը և Մուրատ Մխիթարյան վարժարանը: Այստեղ գործում էին նաև բողոքական հասարակության ժողովարանն ու դպրոցը: Գետի ափին կառուցված էր Հայոց առաջնորդարանի շենքը: Դուզ մահլա թաղում և Մուշի բերդում տեղավորված էին ք-ի 3000-անոց թուրքական կայազորն ու զինապահեստները: Ա–ի կրթական ու մշակութային կյանքում շատ կարևոր դեր էին կատարում Հայկական 5 թաղային և մեկ օրիորդաց դպրոցները, Միացյալ ընկերության կենտրոնական վարժարանը և Պոլսի Հայոց պատրիարքարանի միջոցներով պահվող 2 որբանոցները: 1899 թ դպրոցներում սովորող աշակերտների թիվը մոտ 750 էր: 1863—65 թթ Մ-ում լույս էր տեսնում «Լրատար Արծվիկ Տարոնո» լրագիրր Գ. Սրվանձտյանի խմբագրությամբ:
 
Մուշ, (Муш, Mush) - Քաղաք Արմ Հայաստանում, Բիթլիսի նահ–ի Մուշի գավ–ում: Մուշի գավ-ի և գվռկ–ի կենտրոնն էր ու հայոց թեմակալի աթոռանիստը: Հիշատակվում Է նաև իբրև բերդ, ավան, գք և քաղաքագյուղ: Մ անունը ստուգաբանվել և իմաստավորվել է ամենատարբեր ձևերով: Ոմանք այն կապում են Հնագույն Հայաստանի ցեղերի ու տեղանունների հետ (Մուշունի, Մուշկ ևն), ոմանք հայերեն «մշուշ»—ի հետ, որով սովորաբար առավոտյան պատվում է ողջ Մուշի դաշտը: Ք գտնվում է Մեղրագետի ձախակողմյան վտակ Մուշի գետի ափերին: Հր կողմում բարձրանում են Հայկական Տավրոս լշ-ի Սասունի լ-ները, Ծիրկատար և, Կորդուխ լ–նագագաթներով, որոնց թեք սարալանջերի վրա ամֆիթատրոնաձև կառուցված էին 1—2 հարկանի կավաշեն, անշուք և տարրական հարմարություններից զուրկ, տափակ կտուրներով տները: Մուշի գետը ք բաժանում է 2 մասի: Նրա ջուրը ժամանակին աշխատացնում էր 10—12 ջրաղաց և ոռոգում ք—ի ու նրա շրջակայքի բանջարանոցներն ու այգիները: Մինչև 1915 թ Մ ուներ 12 մեծ ու փոքր թաղեր ՝ Բերդի թաղ, Բրուտի թաղ, Դաշ մահլա, Դուզ մահլաէ Խուրդենց թաղ, Ձորի թաղ, ս Մարինեի թաղ, Մինարա մահլա, Ջիգրաշենի թաղ, Սուֆրա մահլա, Ջերին թաղ, Քյոթան մահլա: Ք-ի կենտրոնում գտնվում Էր շուկան, որտեղ 19-րդ դ վերջերին հաշվվում էին շուրջ 800 մեծ ու փոքր խանութներ, կըրպակներ և արհեստանոցներ է որոնցից 500-ը պատկանում էր հայերին: Շուկան չուներ շատ թե քիչ կանոնավոր հատակագիծ, այն փաստորեն ներկայացնում էր խանութների ու կրպակների անկանոն դասավորված հավաքատեղի: Ք—ի ծուռումուռ, նեղ ու կեղտոտ փողոցների շուրջը կառուցված տների մեծ մասը չուներ բակեր ու ցանկապատ: Դրա համար էլ փողոցներում լվացք անելը, ճաշ եփելն ու երեխա լողացնելը սովորական երեվույթներ էին: 1909թ ուներ շուրջ 25000 բնակիչ, որից հայեր 9000, մնացածը թուրք և քուրդ: Հայերը հողագործությունից, ծխախոտագործությունից և այգեգործությունից բացի զբաղվում էին նաև առևտրով ու արհեստագործությամբ: Արհեստներից տարածված էին խեցեգործությունը, կոշկակարությունը, դերձակությունը, ոսկերչությունը, դարբնությունը, ներկարարությունը, գորգագործությունը: Մ—ի արհեստավորների արտադրանքը, մրգերը, գինին, ծխախոտը, գյուղատնտեսական մյուս մթերքները վաճառքի էին տարվում նաև հարևան գավ–ները: Ք—ի շատ թե քիչ աչքի ընկնող շինություններն էին քարաշեն բաղնիքը, 2 իջևանատները, գավ–ի թուրք կառավարչի, անճաշակ ու անճոռնի առանձնատունը , մուսուլմանական 2 մզկիթները (մեկը նախկինում հայկական եկեղեցի էր) և հայկական ս Ավետարանոց, ս Գրիգոր Լուսավորիչ, ս Կիրակոս, ս Հարություն, ս Մարինե , ս Սարգիս, ս Ստեփանոս, ս Փրկիչ եկեղեցիները, որոնց մեծ մասը կանգուն էին և գործում էին մինչև 1915 թ: Այս եկեղեցիներից ամենից շքեղն ու գեղեցիկը ս Մարինեն էր, իսկ ամենահինը՝ ս Փրկիչը, որը Հիշատակվում է 851—852թթ դեպքերի առնչությամբ: Ք-ի արլ կողմում, բարձունքի վրա գտնվում էր Մուշի բերդը, իսկ նրանից ոչ հեռու՝ Միացյալ ընկերության կենտրոնական վարժարանի կամ սրբոց Թարգմանչաց դպրոցի հոյակապ շենքը, որը կառուցել էր մշեցի Մկրտիչ աղա Տեր-Հովհաննիսյանը 1850 թ. Ս Մարինեի թաղում էին գտնվում կաթոլիկ հայերի առաջնորդարանը և Մուրատ Մխիթարյան վարժարանը: Այստեղ գործում էին նաև բողոքական հասարակության ժողովարանն ու դպրոցը: Գետի ափին կառուցված էր Հայոց առաջնորդարանի շենքը: Դուզ մահլա թաղում և Մուշի բերդում տեղավորված էին ք-ի 3000-անոց թուրքական կայազորն ու զինապահեստները: Ա–ի կրթական ու մշակութային կյանքում շատ կարևոր դեր էին կատարում Հայկական 5 թաղային և մեկ օրիորդաց դպրոցները, Միացյալ ընկերության կենտրոնական վարժարանը և Պոլսի Հայոց պատրիարքարանի միջոցներով պահվող 2 որբանոցները: 1899 թ դպրոցներում սովորող աշակերտների թիվը մոտ 750 էր: 1863—65 թթ Մ-ում լույս էր տեսնում «Լրատար Արծվիկ Տարոնո» լրագիրր Գ. Սրվանձտյանի խմբագրությամբ:
  
Մշեցի հայերը քաջակորով, անձնուրաց և ազգային ավանդները սրբությամբ պահպանող հայրենասեր, գիտության և արվեստների մեջ որոշակի ձիրքեր ունեցող մարդիկ էին, որոնցից կարելի է հիշել հրապարակախոս, խմբագիր ու մանկավարժ Գ. Ս. Անդրեասյանին (1869—1906), հայ երգի անզուգական կատարող, «Տարոնի սոխակ» Արմենակ Շահմուրադյանին (1878—1939), հրապարսկախոս Մխիթար Աբրոյանին (1880 —1915՝), գյուղատնտ. գիտ. դ-ր, պրոֆ Ն. Ա. Մալաթյանին (1898—1377) և ուրիշների: Արմ Հայաստանի հայության սոցիալ-տնտեսական և իրավական ծանր վիճակի հետևանքով 19-րդ դ վերջերից Մ-ից նույնպես շատ հայեր էին պանդըխ տության գնում Կոստանդնուպոլիս , Ռուսաստան և այլ երկրներ: Շատերն էլ ուղղակի արտագաղթում էին ընտանիքներով, 1887 թ միայն մեկ ամսում Մ-ից արտագաղթել էին 600 հայեր, իսկ ողջ գավ–ից հեռացածների թիվը այդ նույն ժամանակահատվածում հասնում էր 15000 մարդու: Մ–ի հայերի զանգվածային կոտորածը սկսվեց 1915 թ հուլիսի 10-ից: Ք-ի և նրա շրջակայքի բնակչության մի զգալի մասը ոչնչացվեց, մի մասն էլ մեծագույն տառապանքներով տարագրվեց այս ու այն երկրները: Մշեցի տարագիրների որոշ խմբեր 1917—18 և 1927 թթ հաստատվել են ՀԽՍՀ Հոկտեմբերյանի շրջ-ի Գետաշեն, Հոկտեմբերյան, Արագածի շրջ-ի Հնաբերդ և այլ գ-երում: Մ-ում և նրա շրջակայքում պահպանված հնագիտական նյութերը հաստատում են, որ այն Հայկական լ-աշխ–ի ամենահնագույն բնակավայրերից է: Այստեղ կան կիկլոպյան ամրոցի հետքեր, Վանի թագավոր Մենուա I-ի (810—786 թթ, մ.թ.ա. սեպագիր արձանագրությունը ևն: Ք-ի արլ մասում գտնվող պարիսպներով ու բուրգերով շրջապատված Մուշի բերդը 5—10– րդ դդ հաճախակի է հիշատակվում աղբյուրներում: Նրա հիմնադրումը ավանդաբար վերադրվում է Գայլ Վահան Մամիկոնյանին: Ք-ի արմ մասում են գտնվում նաև Մուշեղաբերդ, Հողաբերդիկ և Աստ ղաբերդ բերդերի ավերակները: Պահպանվել են Մ–ում 13—15-րդ դդ գրված հայերեն մի քանի ձեռագրեր: Մինչև 4-րդ դ Մ պատկանում էր Սլկունի, իսկ հետո՝ Մամիկոնյան նախարարներին: 8-րդ դ Մ անցավ Բագրատունիներին, իսկ 851—852 թթ դարձավ արաբների դեմ ուղղված ժողովրդա-ազատագրական պայքարի կենտրոնը: 852 թ ձմռանը Մ-ի ս Փրկիչ եկեղեցում Խութեցի Հովնանի ու նրա մարտիկների ձեռքով սպանվեց արաբ հրոսակների ղեկավար Յուսուֆը: 16-րդ դ–ից Մ նվաճվել է թուրքերի կողմից: 1860-ա-կան թթ Մ-ում նույնպես տեղի են ունենում հակաթուրքական զինված ելույթներ, որոնք, անշուշտ, կրում էին Զեյթունի դեպքերի ազդեցությունը: Այժմ Մ անշուք ու կիսավեր մի բնակավայր է, Մուշի նահ–ի կենտրոնը: 1952 թ ք ուներ 7000 քուրդ և թուրք բնակիչ:
+
Մշեցի հայերը քաջակորով, անձնուրաց և ազգային ավանդները սրբությամբ պահպանող հայրենասեր, գիտության և արվեստների մեջ որոշակի ձիրքեր ունեցող մարդիկ էին, որոնցից կարելի է հիշել հրապարակախոս, խմբագիր ու մանկավարժ Գ. Ս. Անդրեասյանին (1869—1906), հայ երգի անզուգական կատարող, «Տարոնի սոխակ» Արմենակ Շահմուրադյանին (1878—1939), հրապարսկախոս Մխիթար Աբրոյանին (1880 —1915՝), գյուղատնտ. գիտ. դ-ր, պրոֆ Ն. Ա. Մալաթյանին (1898—1377) և ուրիշների: Արմ Հայաստանի հայության սոցիալ-տնտեսական և իրավական ծանր վիճակի հետևանքով 19-րդ դ վերջերից Մ-ից նույնպես շատ հայեր էին պանդըխ տության գնում Կոստանդնուպոլիս , Ռուսաստան և այլ երկրներ: Շատերն էլ ուղղակի արտագաղթում էին ընտանիքներով, 1887 թ միայն մեկ ամսում Մ-ից արտագաղթել էին 600 հայեր, իսկ ողջ գավ–ից հեռացածների թիվը այդ նույն ժամանակահատվածում հասնում էր 15000 մարդու: Մ–ի հայերի զանգվածային կոտորածը սկսվեց 1915 թ հուլիսի 10-ից: Ք-ի և նրա շրջակայքի բնակչության մի զգալի մասը ոչնչացվեց, մի մասն էլ մեծագույն տառապանքներով տարագրվեց այս ու այն երկրները: Մշեցի տարագիրների որոշ խմբեր 1917—18 և 1927 թթ հաստատվել են ՀԽՍՀ Հոկտեմբերյանի շրջ-ի Գետաշեն, Հոկտեմբերյան, Արագածի շրջ-ի Հնաբերդ և այլ գ-երում: Մ-ում և նրա շրջակայքում պահպանված հնագիտական նյութերը հաստատում են, որ այն Հայկական լ-աշխ–ի ամենահնագույն բնակավայրերից է: Այստեղ կան կիկլոպյան ամրոցի հետքեր, Վանի թագավոր Մենուա I-ի (810—786 թթ, մ.թ.ա. սեպագիր արձանագրությունը ևն: Ք-ի արլ մասում գտնվող պարիսպներով ու բուրգերով շրջապատված Մուշի բերդը 5—10– րդ դդ հաճախակի է հիշատակվում աղբյուրներում: Նրա հիմնադրումը ավանդաբար վերադրվում է Գայլ Վահան Մամիկոնյանին: Ք-ի արմ մասում են գտնվում նաև Մուշեղաբերդ, Հողաբերդիկ և Աստ ղաբերդ բերդերի ավերակները: Պահպանվել են Մ–ում 13—15-րդ դդ գրված հայերեն մի քանի ձեռագրեր: Մինչև 4-րդ դ Մ պատկանում էր Սլկունի, իսկ հետո՝ Մամիկոնյան նախարարներին: 8-րդ դ Մ անցավ Բագրատունիներին, իսկ 851—852 թթ դարձավ արաբների դեմ ուղղված ժողովրդա-ազատագրական պայքարի կենտրոնը: 852 թ ձմռանը Մ-ի ս Փրկիչ եկեղեցում Խութեցի Հովնանի ու նրա մարտիկների ձեռքով սպանվեց արաբ հրոսակների ղեկավար Յուսուֆը: 16-րդ դ–ից Մ նվաճվել է թուրքերի կողմից: 1860-ա-կան թթ Մ-ում նույնպես տեղի են ունենում հակաթուրքական զինված ելույթներ, որոնք, անշուշտ, կրում էին Զեյթունի դեպքերի ազդեցությունը: Այժմ Մ անշուք ու կիսավեր մի բնակավայր է, Մուշի նահ–ի կենտրոնը: 1952 թ ք ուներ 7000 քուրդ և թուրք բնակիչ:  
 
 
== English version ==
 
Mush, (Mush, Mush) - City of Arm in Armenia, Bitlis Mouss Mush. It was the center of Mush's hump and cradle and the chair of the Armenian Diocese. It is also referred to as a fortress, town, village and town hall. The name M. has been embodied and understood in a variety of ways. Some people link it with ancient Armenian tribes and places (Mushuni, Musk, and others), some with Armenian "mist", which usually honors the whole Mush field. The left bank of Meghraght is located on the banks of the Mush River. On the other side, the Armenian Taurus lake Sasun, Taurus and Korduk lakes, climbing the hills, built amphitheater on the slopes of the two-storey flats with two-storey, slim and homelike facilities. The Mush River divides the river into two parts. His water used to work 10-12 milliliters in time and irrigate the vegetable gardens and gardens in the surrounding area. Until 1915, there were 12 big and small neighborhoods, Berd Toura, Bruti district, Dash khalla, Duz khaled Kürdents district, Dzor district, Marine district, Minara khalla, Jigrashen district, Sufra khalla, Jerry district, Kotan kakhla. In the center of K, there was a market where at the end of the 19th century there were about 800 large and small shops, pavilions and workshops, 500 of which belonged to Armenians. The market did not have a much less regular plan, which actually represented an irregular layout of shops and kiosks. Most of the houses built around the crooked, narrow and dirty streets did not have yards and fences. That is why washing the streets, cooking, and bathing the kids were the usual scenes. In 1909 there were about 25,000 inhabitants, of which 9,000 were Armenians, the rest were Turks and Kurds. Armenians were engaged in trade and craftsmanship besides agriculture, tobacco production and horticulture. Ceramics, shoemaking, tailoring, jewelry, blacksmithing, painting and carpet weaving were widely used in crafts. The products of M artisans, fruits, wine, cigarettes and other agricultural products were also sold to neighbors. The most notable buildings of K were the Stonehenge Baths, 2 Bungalows, the Taurus Turkish Manager, the Tasteless and Unknowable House, 2 Muslim Mosques (one of the former Armenian Church) and the Armenian Evangelist Church, St. Gregory the Illuminator, Giragos, Harutyun, Marine, Sarkis, Stepanos, and the Savior Churches, the majority of which were standing and functioning until 1915. The most luxurious and beautiful of all of these churches was Marine, and the oldest, the Savior, which is mentioned in the 851-852. On the outskirts of C, on the hill was the fortress of Mush, and not far from it, a magnificent building of the United Central School or the Holy Translators School, built by Mkrtich Agha Ter-Hovhannisyan from Moshin in 1850. Catholic Armenians and Murat Mkhitaryan School were at the burial ground of S. Marine. There was also the synagogue society synagogue and school. The building of the Armenian Prelacy was built on the bank of the river. Thousands of Turkish garrisons and military bases were buried in the Douk Khamlum and Mush Fortress. In the educational and cultural life of A, two Armenian orphanages, the United Community's central school and two Orphanages under the auspices of the Armenian Patriarchate of Constantinople played a crucial role. The number of pupils studying in 1899 was around 750. In 1863-65 he published the book "The Complete Artsvik Tarono" by G. Srvandztian Editorial Board
 
 
 
The Armenians of Msems were courageous, self-sacrificing and patriotic in their national savings, with some skills in science and art, from which one can recall the publicist, editor and educator G. Hovhannisyan. S. Andreasyan (1869-1906), singer of the Armenian song, "Taron Soghak" Armenak Shahmuradyan (1878-1939), publicist Mkhitar Abrahamyan (1880-1915), agriculturist. know d. A. Malatian (1898-1377) and others. As a result of the difficult socio-economic and legal situation of the Armenians in Armenia, from the end of the 19th century, many Armenians also went to the Constantinople, Russia and other countries. Many migrated to families with migrants, in 1887 only 600 Armenians emigrated from M, and the number of those who left the entire population at that time reached 15,000. The mass massacre of the Armenians began on July 10, 1915. A significant part of K's and its surrounding population was destroyed, and some of these countries were deported by great suffering. Some groups of migrant deportees were settled in 1917-18 and 1927 in the ASSA's Hetqtyan region, Getashen, Hoktemberyan, Aragats and Hnaberd. Archaeological materials preserved in and around the M and confirm that it is one of the most ancient settlements in the Armenian Lifestyle. Here are the traces of the Cyclopaean Castle: the Mano Ian of Van (810-786, the cuneiform inscription), and the Mush Fortress, surrounded by walls and pyramids from K. The 5th and 10th centuries are frequently mentioned in sources : Its foundation is traditionally evolved to Gilean Vahan Mamikonyan, and also in Musrepaberd, Hogh
 
  
 
==See also==
 
==See also==
Line 17: Line 12:
 
[[Category:Western Armenia]]
 
[[Category:Western Armenia]]
 
[[Category:Needs Translation to English]]
 
[[Category:Needs Translation to English]]
<BR>
 
 
https://westarmgen.weebly.com/mush <BR>
 
* https://westarmgen.weebly.com/sasun
 

Latest revision as of 05:42, 15 October 2018

19th century girl's costume of Mush

Mush (Մուշ) was a town of around 42,000 people at the time of the Armenian Genocide, located on the south-central part of a large, fertile plain. The population was about half Armenian. Today the city is part of Turkey, renamed Muş. There are no longer any Armenians living in the area, but rather it is now majority Kurdish with Zazas and Turks comprising the minority.

Needs translation

Մուշ, (Муш, Mush) - Քաղաք Արմ Հայաստանում, Բիթլիսի նահ–ի Մուշի գավ–ում: Մուշի գավ-ի և գվռկ–ի կենտրոնն էր ու հայոց թեմակալի աթոռանիստը: Հիշատակվում Է նաև իբրև բերդ, ավան, գք և քաղաքագյուղ: Մ անունը ստուգաբանվել և իմաստավորվել է ամենատարբեր ձևերով: Ոմանք այն կապում են Հնագույն Հայաստանի ցեղերի ու տեղանունների հետ (Մուշունի, Մուշկ ևն), ոմանք հայերեն «մշուշ»—ի հետ, որով սովորաբար առավոտյան պատվում է ողջ Մուշի դաշտը: Ք գտնվում է Մեղրագետի ձախակողմյան վտակ Մուշի գետի ափերին: Հր կողմում բարձրանում են Հայկական Տավրոս լշ-ի Սասունի լ-ները, Ծիրկատար և, Կորդուխ լ–նագագաթներով, որոնց թեք սարալանջերի վրա ամֆիթատրոնաձև կառուցված էին 1—2 հարկանի կավաշեն, անշուք և տարրական հարմարություններից զուրկ, տափակ կտուրներով տները: Մուշի գետը ք բաժանում է 2 մասի: Նրա ջուրը ժամանակին աշխատացնում էր 10—12 ջրաղաց և ոռոգում ք—ի ու նրա շրջակայքի բանջարանոցներն ու այգիները: Մինչև 1915 թ Մ ուներ 12 մեծ ու փոքր թաղեր ՝ Բերդի թաղ, Բրուտի թաղ, Դաշ մահլա, Դուզ մահլաէ Խուրդենց թաղ, Ձորի թաղ, ս Մարինեի թաղ, Մինարա մահլա, Ջիգրաշենի թաղ, Սուֆրա մահլա, Ջերին թաղ, Քյոթան մահլա: Ք-ի կենտրոնում գտնվում Էր շուկան, որտեղ 19-րդ դ վերջերին հաշվվում էին շուրջ 800 մեծ ու փոքր խանութներ, կըրպակներ և արհեստանոցներ է որոնցից 500-ը պատկանում էր հայերին: Շուկան չուներ շատ թե քիչ կանոնավոր հատակագիծ, այն փաստորեն ներկայացնում էր խանութների ու կրպակների անկանոն դասավորված հավաքատեղի: Ք—ի ծուռումուռ, նեղ ու կեղտոտ փողոցների շուրջը կառուցված տների մեծ մասը չուներ բակեր ու ցանկապատ: Դրա համար էլ փողոցներում լվացք անելը, ճաշ եփելն ու երեխա լողացնելը սովորական երեվույթներ էին: 1909թ ուներ շուրջ 25000 բնակիչ, որից հայեր 9000, մնացածը թուրք և քուրդ: Հայերը հողագործությունից, ծխախոտագործությունից և այգեգործությունից բացի զբաղվում էին նաև առևտրով ու արհեստագործությամբ: Արհեստներից տարածված էին խեցեգործությունը, կոշկակարությունը, դերձակությունը, ոսկերչությունը, դարբնությունը, ներկարարությունը, գորգագործությունը: Մ—ի արհեստավորների արտադրանքը, մրգերը, գինին, ծխախոտը, գյուղատնտեսական մյուս մթերքները վաճառքի էին տարվում նաև հարևան գավ–ները: Ք—ի շատ թե քիչ աչքի ընկնող շինություններն էին քարաշեն բաղնիքը, 2 իջևանատները, գավ–ի թուրք կառավարչի, անճաշակ ու անճոռնի առանձնատունը , մուսուլմանական 2 մզկիթները (մեկը նախկինում հայկական եկեղեցի էր) և հայկական ս Ավետարանոց, ս Գրիգոր Լուսավորիչ, ս Կիրակոս, ս Հարություն, ս Մարինե , ս Սարգիս, ս Ստեփանոս, ս Փրկիչ եկեղեցիները, որոնց մեծ մասը կանգուն էին և գործում էին մինչև 1915 թ: Այս եկեղեցիներից ամենից շքեղն ու գեղեցիկը ս Մարինեն էր, իսկ ամենահինը՝ ս Փրկիչը, որը Հիշատակվում է 851—852թթ դեպքերի առնչությամբ: Ք-ի արլ կողմում, բարձունքի վրա գտնվում էր Մուշի բերդը, իսկ նրանից ոչ հեռու՝ Միացյալ ընկերության կենտրոնական վարժարանի կամ սրբոց Թարգմանչաց դպրոցի հոյակապ շենքը, որը կառուցել էր մշեցի Մկրտիչ աղա Տեր-Հովհաննիսյանը 1850 թ. Ս Մարինեի թաղում էին գտնվում կաթոլիկ հայերի առաջնորդարանը և Մուրատ Մխիթարյան վարժարանը: Այստեղ գործում էին նաև բողոքական հասարակության ժողովարանն ու դպրոցը: Գետի ափին կառուցված էր Հայոց առաջնորդարանի շենքը: Դուզ մահլա թաղում և Մուշի բերդում տեղավորված էին ք-ի 3000-անոց թուրքական կայազորն ու զինապահեստները: Ա–ի կրթական ու մշակութային կյանքում շատ կարևոր դեր էին կատարում Հայկական 5 թաղային և մեկ օրիորդաց դպրոցները, Միացյալ ընկերության կենտրոնական վարժարանը և Պոլսի Հայոց պատրիարքարանի միջոցներով պահվող 2 որբանոցները: 1899 թ դպրոցներում սովորող աշակերտների թիվը մոտ 750 էր: 1863—65 թթ Մ-ում լույս էր տեսնում «Լրատար Արծվիկ Տարոնո» լրագիրր Գ. Սրվանձտյանի խմբագրությամբ:

Մշեցի հայերը քաջակորով, անձնուրաց և ազգային ավանդները սրբությամբ պահպանող հայրենասեր, գիտության և արվեստների մեջ որոշակի ձիրքեր ունեցող մարդիկ էին, որոնցից կարելի է հիշել հրապարակախոս, խմբագիր ու մանկավարժ Գ. Ս. Անդրեասյանին (1869—1906), հայ երգի անզուգական կատարող, «Տարոնի սոխակ» Արմենակ Շահմուրադյանին (1878—1939), հրապարսկախոս Մխիթար Աբրոյանին (1880 —1915՝), գյուղատնտ. գիտ. դ-ր, պրոֆ Ն. Ա. Մալաթյանին (1898—1377) և ուրիշների: Արմ Հայաստանի հայության սոցիալ-տնտեսական և իրավական ծանր վիճակի հետևանքով 19-րդ դ վերջերից Մ-ից նույնպես շատ հայեր էին պանդըխ տության գնում Կոստանդնուպոլիս , Ռուսաստան և այլ երկրներ: Շատերն էլ ուղղակի արտագաղթում էին ընտանիքներով, 1887 թ միայն մեկ ամսում Մ-ից արտագաղթել էին 600 հայեր, իսկ ողջ գավ–ից հեռացածների թիվը այդ նույն ժամանակահատվածում հասնում էր 15000 մարդու: Մ–ի հայերի զանգվածային կոտորածը սկսվեց 1915 թ հուլիսի 10-ից: Ք-ի և նրա շրջակայքի բնակչության մի զգալի մասը ոչնչացվեց, մի մասն էլ մեծագույն տառապանքներով տարագրվեց այս ու այն երկրները: Մշեցի տարագիրների որոշ խմբեր 1917—18 և 1927 թթ հաստատվել են ՀԽՍՀ Հոկտեմբերյանի շրջ-ի Գետաշեն, Հոկտեմբերյան, Արագածի շրջ-ի Հնաբերդ և այլ գ-երում: Մ-ում և նրա շրջակայքում պահպանված հնագիտական նյութերը հաստատում են, որ այն Հայկական լ-աշխ–ի ամենահնագույն բնակավայրերից է: Այստեղ կան կիկլոպյան ամրոցի հետքեր, Վանի թագավոր Մենուա I-ի (810—786 թթ, մ.թ.ա. սեպագիր արձանագրությունը ևն: Ք-ի արլ մասում գտնվող պարիսպներով ու բուրգերով շրջապատված Մուշի բերդը 5—10– րդ դդ հաճախակի է հիշատակվում աղբյուրներում: Նրա հիմնադրումը ավանդաբար վերադրվում է Գայլ Վահան Մամիկոնյանին: Ք-ի արմ մասում են գտնվում նաև Մուշեղաբերդ, Հողաբերդիկ և Աստ ղաբերդ բերդերի ավերակները: Պահպանվել են Մ–ում 13—15-րդ դդ գրված հայերեն մի քանի ձեռագրեր: Մինչև 4-րդ դ Մ պատկանում էր Սլկունի, իսկ հետո՝ Մամիկոնյան նախարարներին: 8-րդ դ Մ անցավ Բագրատունիներին, իսկ 851—852 թթ դարձավ արաբների դեմ ուղղված ժողովրդա-ազատագրական պայքարի կենտրոնը: 852 թ ձմռանը Մ-ի ս Փրկիչ եկեղեցում Խութեցի Հովնանի ու նրա մարտիկների ձեռքով սպանվեց արաբ հրոսակների ղեկավար Յուսուֆը: 16-րդ դ–ից Մ նվաճվել է թուրքերի կողմից: 1860-ա-կան թթ Մ-ում նույնպես տեղի են ունենում հակաթուրքական զինված ելույթներ, որոնք, անշուշտ, կրում էին Զեյթունի դեպքերի ազդեցությունը: Այժմ Մ անշուք ու կիսավեր մի բնակավայր է, Մուշի նահ–ի կենտրոնը: 1952 թ ք ուներ 7000 քուրդ և թուրք բնակիչ:

See also