Difference between revisions of "Սասունցի Դավիթ"

From armeniapedia.org
Jump to: navigation, search
Line 1,555: Line 1,555:
  
  
                          9
+
                9
 +
 
 +
 
 +
Խալիֆ  նորից  զորք-զորաժողով  արավ,
 +
 
 +
Որ  գա  վեր  մեր  ազգին  կռիվ:
 +
 
 +
Գիշեր  Ծովինար երազ տեսավ,
 +
 
 +
Ելավ,  պատմեց իր  երազ,  ասաց.
 +
 
 +
—  Թագավոր, արի ինձ ականջ  արա
 +
 
 +
Դու մի էրթա պատերազմ:
 +
 
 +
Թագավոր  ասաց,—  Ինչո՞ւ:
 +
 
 +
Ասաց.—  էս  գիշեր երազ եմ  տեսե:
 +
 
 +
Ասաց.—  Ի՞նչ երազ ես  տեսե:
 +
 
 +
Ասաց.—  Էս  գիշեր տեսա մանր աստղեր,
 +
 
 +
Հանկարծ վրա տվին մեծին,
 +
 
 +
Էդ մեծ աստղ ցոլաց֊-ցոլաց,
 +
 
 +
Էկավ մեր  դռան  առեջ ընկավ:
 +
 
 +
—  էհ,—  ասաց,—  Ծովինար, քեզ համար  կըքնես,
 +
 
 +
Ուրիշի համար  երազ կըտեսնես:
 +
 
 +
Քանի ջահել  եմ,  ժամանակն  է՝
 +
 
 +
էրթամ քո  հոր երկիր քանդեմ,
 +
 
 +
Հայի քոք կտրեմ,  տամ արևուն:
 +
 
 +
էն էլ ասաց.— Քո կամքն է, խալիֆ,
 +
 
 +
Կերթաս  դու գիտես,  կըմնաս դու գիտես:
 +
 +
էլավ, ընկավ զորքի առեջ,
 +
 
 +
էկավ,Կապուտկող  փաթթեց,  նստավ:
 +
 
 +
Յոթ տարի կռիվ արեց.
 +
 
 +
Քաղքցիք մացին քաղքի մեջ,
 +
 
 +
Մացին առանց  վար ու ցանք,
 +
 
 +
Սերմ էլ  գետին չթալին:
 +
 
 +
Յոթ տարի որ քաղքից չելան,
 +
 
 +
Քաղքի մեջ ինչ կար֊-չկար,  կերան,
 +
 
 +
Թանկություն ընկավ քաղաք,
 +
 
 +
Սովամահ կըմեռնին մարդեր:
 +
 
 +
 
 +
Գագիկ  թագավոր,իր մեծամեծներ,
 +
 
 +
Բերին  նորից  զորք  կապին,  ասին.
 +
 
 +
—  Մեր ուժ չի պատի էնոր,
 +
 
 +
Համա ինչ էղնի,կռիվ տի  անենք,
 +
 
 +
Թե չէ մեր երկիր քարուքանդ կանի,
 +
 
 +
Ինչ կա-չկա՝ կառնի կըտանի:
 +
 
 +
Գագիկ թագավոր ասաց.
 +
 
 +
—  Գիշերվա մի վախտ  ձեն-ձուն  որ դադրի,
 +
 
 +
Ընկեք զորքի մեջ, ջարդեք:
 +
 
 +
Գիշերվա կեսին  ձեն-ձուն որ կտրավ,
 +
 
 +
Գագիկ թագավոր հրաման էտուր: 
 +
 
 +
Տղեկներ էլան, տեսան քաղքից դուրս
 +
 
 +
Լուսեղեն մարդ մի կէծակե թուր ձեռ
 +
 
 +
Ընկե զորքի մեջ,  կըջարդե:
 +
 
 +
«Մեր սուրբ հրաշքն է,  սուրբ Կարապետ»,—
 +
 
 +
Ասին,  ու վրա տվին էնոնց.
 +
 
 +
էն  վերևից,  էսոնք  գետնից,  ամեն ջարդին:
 +
 
 +
Կռապաշտի զորք շշկռավ
 +
 
 +
Առջևին  դարձավ վեր  ետինին,
 +
 
 +
Ետին  դարձավ վեր առջեվին,
 +
 
 +
Էնպես ջարդին,  սպանեցին,  կոտորեցին,
 +
 
 +
Արուն  Էլավ,  բռնեց  դաշտ,գնաց:
 +
 
 +
Խաբար  տարան խալիֆային,  թե՝
 +
 
 +
«Ի՛նչ կանես,  զորք կոտորվեց, վերջացավ»:
 +
 
 +
Կռապաշտ թագավոր էդ լսավ,  փախավ:
 +
 
 +
Բայց ուր տի փախներ:
 +
 
 +
Էս  դին  կըփախներ՝  Գագիկի զորքն  Էր,
 +
 
 +
Էն դին կըփակներ՝ Թորոսի զորքն Էր,
 +
 
 +
ճար-հնար չկար, ազատում չկար:
 +
 
 +
Զինք շատ  նեղն ընկավ:
 +
 
 +
Վերջ նստեց  Շամա ուղտ,կանչեց.
 +
 
 +
—  Կռքեր,կռքեր ինձ ազատ  արեք,
 +
 
 +
Քառսուն  երինջ մատաղ կանեմ:
 +
 
 +
Է,  կռքեր կըգա՞ն օգնության՝
 +
 
 +
Ոչ մեկ կուռք չեկավ օգնության:
 +
 
 +
Մեկ Էլ կանչեց,  ասաց.—  Ո՜վ կռքեր,
 +
 
 +
Ինձ Էս  փորձանքից  ազատ  արեք,
 +
 
 +
Մի  փութ արծաթ բաշխեշ  կըտամ:
 +
 
 +
Մի փութ ոսկի բաշխեշ կըտամ:
 +
 
 +
Էլի  կռքեր չեկան  օգնության,
 +
 
 +
Ախր կուռք ինչ Է,  որ գա օգնության,
 +
 
 +
Վերջ  կանչեց իր ջոջ  կուռք,  ասաց.
 +
 
 +
—  Քո բախտն  եմ ընկե, ջոջ  կուռք,
 +
 
 +
Դու  ինձ ազատ անես Էս  ազգից.
 +
 
 +
Թե ես անվնաս դաոնամ տուն,
 +
 
 +
Իմ երկու տղեն  կանեմ քեզ մատաղ:
 +
 
 +
Հենց Էդ ասաց,  դիվանք Էկան,
 +
 
 +
Մտան ուղտի փորու տակ,
 +
 
 +
Առան խալիֆ,  տարան Բաղդադ:
 +
 
 +
 
 +
              10
 +
 
 +
 
 +
Աղոթարան էր,  լուս բացվեր էր.
 +
 
 +
Ծովինար էլավ պալատի տանիս,  տեսավ՝
 +
 
 +
Խալիֆան հեծած Շամա ուղտ,
 +
 
 +
Առանց  զորք,  առանց  զորապետ  կըգա,
 +
 
 +
Սևցեր է,  էղե կուպր:
 +
 
 +
էկավ,  հասավ պալատին,
 +
 
 +
Վռազով իրեն թալեց դուռ:
 +
 
 +
Ծովինար  տանիսից իջավ,  ասաց.
 +
 
 +
—    Յա՜,  թագավոր,  խեր էղնի,
 +
 
 +
էս յոթ  տարի քո  ձեն լավ կըգար,
 +
 
 +
էդ ի՞նչ է էղե,
 +
 
 +
Ո՞ւր  է քո  զորք,
 +
 
 +
Ո՞ւր է քո զորապետ:
 +
 
 +
Խալիֆան պատասխան  տվեց, ասաց.
 +
 
 +
—  Կնիկ,  Էնպես  արի զգյավուրներ,
 +
 
 +
Քաղաք  փաթթի,նստա,
 +
 
 +
Գագիկ  պիտի թասլիմ Էղներ,
 +
 
 +
Մեկ էլ էւոոնց աստվածն  էր, ինչ էր,
 +
 
 +
Լուսեղեն  մարդ մի կեծակե թուր  ձեռին
 +
 
 +
Բուռ-բուռ կրակ թավեց վերից:
 +
 
 +
էն վերևից,Գագիկի  զորք գետնից,
 +
 
 +
Կոտորած գըցին իմ զորքի մեջ,
 +
 
 +
Առջևին  դարձավ վեր ետինին,
 +
 
 +
Ետին  դարձավ վեր  առջևնին,
 +
 
 +
էնպես  ջարդին,  սպանեցին,  կոտորեցին, 
 +
 
 +
Արուն  էլավ,  բռնեց  դաշտ,գնաց:
 +
 
 +
Պիտի ես էլ ընկնեմ մեջ՝
 +
 
 +
Հեծա իմ ուղտ,  ւիախա,  էկա:
 +
 
 +
Ինչքան  կռքերուն իւնէդիրք արի,
 +
 
 +
Ինչքան Էնոնց մատւսղ ասի,
 +
 
 +
Ոսկի,  արծաթ ընծա  ասի,
 +
 
 +
Ոչ մեկ չեկավ ինձ օգնության,
 +
 
 +
Ոչ մեկ չեկավ ինձ  ազատեր:
 +
 
 +
Իմ երկու տղեն մատաղ եմ կանչեր
 +
 
 +
Նոր ջոջ կուռք Էկե,
 +
 
 +
Ւնձ  առե թևին,  բերե  էստեղ:
 +
 
 +
Ծովինար  էդտեղ  միտք արեց,
 +
 
 +
Թե  «էդ իմ տղեք  հասւոաւո  տի  մորթի,
 +
 
 +
Կռքերին  մատաղ  կանի»:
 +
 
 +
 
 +
Գիշեր քնավ, երազ տեսավ.
 +
 
 +
Տեսավ իրեն  երկու ճրագ  կար.
 +
 
 +
Կըգար  առջևով  անցնելուն՝ կըհանգչեր,
 +
 
 +
Ու կդառնար հեղ մ՛ էլ լուս  կըտար:
 +
 
 +
էլավ առավոտ,  երբ զարթնեց,
 +
 
 +
Կանչեց իր էրկու տղեկներ էբի,
 +
 
 +
Մեկ վեր մեկել չոքին էդիր,
 +
 
 +
Մեկել  վեր մեկել  չոքին  էդիր,
 +
 
 +
Բռնեց, էրեսներ պաքեց, էլաց:
 +
 
 +
Տղեկներ  հարցուցին.—  Մարե,  ի՞նչի  կըլաս:
 +
 
 +
Ծովինար լալեն ասաց,
 +
 
 +
—  Ջեր հեր յոթ տարի  գացեր էր կռիվ.
 +
 
 +
Վերջին  գիշեր,  որ պիտի հաղթեր,
 +
 
 +
Լուսեղեն մարդ մի կեծակե  թուր ձեռ
 +
 
 +
Բուռ-բուռ կրակ է թափե վերից:
 +
 
 +
էն վերևից,  հայերի զորք գետնից,
 +
 
 +
Ջարդեր  են  էնոր  զորք,  զորապետ,
 +
 
 +
Ինք հազիվ է  փախե,  էկե.
 +
 
 +
Ւր  ջոջ կուռքին  ձեզ մատաղ է կանչե,
 +
 
 +
էն էլ առե թևին,  բերե տուն:
 +
 
 +
էս  գիշեր երազ տեսա,
 +
 
 +
Որ իմ  երկու ճրագ,
 +
 
 +
Կըգար  առջևով անցնելուն,կըհանգչեր,
 +
 
 +
Ու  կըդառնար հեզ  մէլ լուս կըտսր:
 +
 
 +
էն  ձեզ  օղորթ կըսպանի,
 +
 
 +
Կռքերին  մատաղ  կանի,
 +
 
 +
Փախեք,գնացեք Հայաստան,
 +
 
 +
Գագիկ թագավորի երկիր;
 +
 
 +
Գիշեր  պայծառ աստղ բռնեք ձեզ նշան.
 +
 
 +
Ցերեկն  էլ՝  արևելք, գնացեք:
 +
 
 +
 
 +
Սանասար,  Բաղդասար  էլան,
 +
 
 +
Առան իրենց  թրեր,  նետ-աղեղ,
 +
 
 +
Պագին իրենց մոր ծիծ,
 +
 
 +
Ջիեր քաշին  դուրս,  հեծան,  ասին.
 +
 
 +
—  Մարե,  դե խալիֆ թող գա,
 +
 
 +
Մեզ բռնի, մեր վիզ կտրի:
 +
 
 +
 
 +
էկավ, օր բացվավ,
 +
 
 +
Խալիֆ գնաց կռքարան  աղոթք,
 +
 
 +
Կռքարանից  ձեն է լավ, ասաց.
 +
 
 +
—  Քո  տղեկներ՝  Սանասար,  Բաղդասար,
 +
 
 +
Բեր,  աոջև մեզ մատաղ արա,
 +
 
 +
Դու ինչ մուրազ արեր էս, 
 +
 
 +
Քո մուրազին հւսուցեր  ենք քե:
 +
 
 +
Ու էկավ խալիֆ, իր թախտ նստավ,
 +
 
 +
Կանչեց իր մարդեր,  ասաց,
 +
 
 +
-  Բերեք,  տղեքի ականջներ տի կտրենք,
 +
 
 +
Մեր Ջոջ կուռքին մատաղ տի անենք:
 +
 
 +
Հրաման  արձակեց,  ապա,
 +
 
 +
Որ գեղ-գեղով, քաղաք– քաղաքով գան,
 +
 
 +
Փառք  տան  կուռքերին իրանց:
 +
 
 +
Տախմանից բռնած չուրի ծով,
 +
 
 +
Հազար-հազար  մարդ թափավ էնտեղ,
 +
 
 +
Դաշտ  ու ձոր բռնեց  կայնավ,
 +
 
 +
էնքան լցվան,  էնքան լցվան,
 +
 
 +
Որ  ասեղ թալեր, չէր ընկնի գետին:
 +
 
 +
Խալիֆ  ասաց.—  Գացեք, բերեք տղեկներ:
 +
 
 +
Գացին  մոտ  Ծովինար խաթուն,  ասին.
 +
 
 +
—  Խալիֆ  տղեկներ  կուզի  մատաղ անի,
 +
 
 +
Տուր տղեկներ տանենք:
 +
 
 +
Ծովինար խաթուն  ասաց.
 +
 
 +
—  Իմ տղեկներ խալիֆի  տղեկներ չե՞ն,  տարեք.
 +
 
 +
Համա ո՞ւր է  Սանասար,  ո՞ւր է Բաղդասար:
 +
 
 +
էկան,  ասին.—  Ւ՞նչ  տղեք,  ի՞նչ բան,
 +
 
 +
Տղեք չկան,  տղեք  փախեր  են:
 +
 
 +
 
 +
                11
 +
 
 +
 
 +
Երկու ախպեր՝ Սանասար,  Բաղդասար, 
 +
 
 +
Չորս  օր  գիշեր-ցերեկ քշեցին,
 +
 
 +
Խալիֆի հողից  դուրս էլան,
 +
 
 +
Հասան  ղարիբ  երկիր մի:
 +
 
 +
էնտեղ  գետ  մի  կըգար, կանցներ:
 +
 
 +
Ձուկ  կար  գետի մեջ,
 +
 
 +
Ձկներու հետ ցածրացան,  գացին.,
 +
 
 +
Ւջան նեղ ձոր մի:
 +
 
 +
Տեսան  առու մի սարեն կըգար,
 +
 
 +
Կըզարկեր  մեջ էդ գետին,
 +
 
 +
Կըկտրեր էդ գետ,
 +
 
 +
Կըշերտեր  ջուր ի  մեջտեղ,
 +
 
 +
Ապա  կըխառնվեր  գետին,  կերթեր:
 +
 
 +
Բաղդասար  ախպոր հարցուց.
 +
 
 +
—  Սանասա՛ր,  ախպեր,
 +
 
 +
էդ առվի զորություն ինչ է,
 +
 
 +
Որ ահագին գետ կըկտրի, կանցնի:
 +
 
 +
Կըդիպնի  դեմի փիլին,
 +
 
 +
նոր կրդառնա  կըխառնվի  Էնոր,կերթա:
 +
 
 +
Շատ  եմ զարմացե,  ախպեր,
 +
 
 +
էդ բարակ ջուր ի՞մալ ջուր է: 
 +
 
 +
Սանասար ասաց.— Բաղդասար,
 +
 
 +
էդ ազնացորդու ջուր է. 
 +
 
 +
Ով  էդոր  ական ջուր խմե,
 +
 
 +
էնպես  զորեղ կտրիճ կեղնի,
 +
 
 +
Որ չեն կարա մեղք  դնի գետին:
 +
 
 +
Ով որ էդ ջրի ակ  գտնի,
 +
 
 +
Իր տուն  էդ ջրի վրա  դնի:
 +
 
 +
Էնոր  զարմ ու զավակներ
 +
 
 +
Ազնացորդի կեղնեն:
 +
 
 +
 
 +
Բաղդասար  ասաց,— Ախպեր,
 +
 
 +
Արի  էս ջրից մեկ-մեկ բուռ խմենք,
 +
 
 +
էրթանք էդոր ակ զըտնենք,
 +
 
 +
Վեր  ական  տուն շինենք,  նստենք,
 +
 
 +
Որ մեր զավակներ զորեղ էղնեն:
 +
 
 +
 
 +
էրկու ախպեր  էլան,
 +
 
 +
էն ջոջ  գետ  անցան,
 +
 
 +
Առուն առան,  գացին:
 +
 
 +
Ասով,  Կասկետով, Հորգովով  գացին,
 +
 
 +
էլան  Անդովկա սարի գլուխ,
 +
 
 +
Գտան աղբրի  ակ,  նստան՛
 +
 
 +
Երկիր վիրունի  էր, քարափրթա,
 +
 
 +
Սարեր,  ձորեր,  անդունդք,
 +
 
 +
Անտառ,  արջ ու  գազան,
 +
 
 +
Անուշ ջրեր,  դաշտ ու ծաղկունք,
 +
 
 +
էդ երկիր շատ հավնեցան:
 +
 
 +
էդտեղ Սանասար երդում արեց,
 +
 
 +
«Հացն  ու գինին,  դեր կենդանին»,— ասաց.
 +
 
 +
 
 +
—  Մենք էլ էս տեղիս չենք էրթա.
 +
 
 +
Մենք  զոռբա,  էս ջուր զոռբա,
 +
 
 +
Տեղն  էլ աղեկ  է, անուշ,
 +
 
 +
էստեղ շենլիք շինենք,  ապրենք:
 +
 
 +
Բաղդասար  ասաց,—  Լավ  կասես,  ախպեր,
 +
 
 +
Աղբուրի ջուր  անուշ է, 
 +
 
 +
Տեղն  էլ անուշ  է,
 +
 
 +
Մենք  էստեղեն  ո՞ւր  էրթանք,
 +
 
 +
Մեր տուն  էստեղ շինենք,  ապրենք:
 +
 
 +
Սանասար  ասաց,— Դու գնա  նեճիր,
 +
 
 +
Ես  էլ քարեր դնեմ իրար վրա,
 +
 
 +
Նշանագահ անեմ,  որ  գեղ շինենք:
 +
 
 +
«Յոթ օր իրար  վրա  Բաղդասար  նեճիր  արեց,
 +
 
 +
Յոթ օր  Սանասար ջոջ-ջոջ  քարեր բերեց,
 +
 
 +
Ամեն  մի քար մի սար,  մի քարափ,
 +
 
 +
Սանասար  գնաց  արևելի կողմ,
 +
 
 +
Բաղդասար  գնաց  արևմտի կողմ:
 +
 
 +
Քարեր բերին, պրծան,
 +
 
 +
Աստված կանչին,  ձեռ իրար  տվին,
 +
 
 +
էղան վարպետ, քար վեր քարի  դրին,
 +
 
 +
Իրենց բերդի հիմ թալին:
 +
 
 +
 
 +
          12

Revision as of 12:47, 1 February 2006

ԵՐԿՈԻ ԽՈՍՔ

«Սասունցի Դավիթ» էպոսի առաջին համահավաք բնագիրը կազմվել է 1939ին՝ նրա 1000–ամյակի տոնակատարության նախօրեին: Սույն աշխատւթյունը էպոսի համահավաք բնագիրը կազմելու երկրորդ փորձն է, որի համար 1936, 1944 և 1951 թթ. երեք գրքերում հրապարակված 53 պատումից բացի, հիմք են ծաոայել նաև 1977, 1979 թթ. առանձին ժողովածուներով հրապարակված ու բանահյուսական արխիվներում պահպնվող նորաահայտ պատումները, որոնց թիվն անցնում է քաոասունից: Ի տարբերություն մեր նախորդների, նոր համահավաքը կազմել ենք ավելի քան հարյուր պատումի հիման վրա:Եվ եթե նկատի ունենանք, որ յուրաքանչյուր պատում, իբրև էպոսի բնագիր, իր հետ մի նոր երանգ, մի նոր գիծ բերելով, հարստացնում է էպոսի աշխարհը, խորացնում նրա գաղափարախոասթյունն ու այն կրող կերպարների բնութագիրը, ապա պարզ կդաոնա, թե քաոասունյոթ նորահայտ պատումը որքան է ընդարձակել էպոսը՝ պատմական իրականության համապարփակ ընդգրկման, կերպարների աոավել կատարյալ կերտման և ընդհանրապես գեղարվեստական ձևերի անհատնում բազմազանության աոումներով:

Մենք, իհարկե, չենք կարող հավակնել, թե անմնացորդ օգտագործել ենք պատումների ընձեոած բոլոր հնարավորությունները:Բայց որ ձգտել ենք դրան և ամեն միջոց գործադրել իրականություն դարձնել այն, անկասկած է և անվիճելի:Համահավաքը ամբողջական ու կատարյալ ներկայացնելու ձգտումով, իբրև լավագույն պատում, օգտագործել ենք նաև նախորդ համահավաքը, վերցնելով այն ամենալավագույնը, ինչ կա նրա մեջ: Ընթերցողը մեր բնագրի որոշ միջադեպերում ու հատվածներում նմանություն կգտնի նախորդ համահավաքի հետ: Դա միանգամայն բնական է, որովհետև թե՛ մեզ և թե՛ մեր նախորդների համար շատ հաճախ հիմք է ծաոայել միևնույն և միակ պատումը: Մեր ձեոքի տակ եղած ավելի քան քառասուն նոր պատումը՝ սյուժեների, միջադեպերի, կերպարների ակնհայտ հարստությամբ հանդերձ, մեզ հնարավորություն չի տվել սյուժետա֊յին գծի զարգացման նոր ընթացք ընտրելու կամ՝ որոշ մի֊ջադեպեր նորովի կազմելու: Ընդհանրապես մենք ձգտել ենք ոչ թե տարբերվել նախորդից և հանուն դրա քմահաճորեն շեղվել կամ անտեսել ավանդույթի ու վիպական շարունակության ուժով մեզ հասած գեղարվեստական արժեքները, այլ՝ դրանք օգտագործելով, լրացնել և հնարավորին չափ բնագրին տալ նոր որակ: Մի քանի նոր կերպարների, ենթասյուժեների, բազմաթիվ նոր միջադեպերի ու գործողությունների ներմուծումը բնագիր՝ այդ քանի լավագույն ապացույցներն են: Պատկերը կամբողջանա, եթե ավելացնենք նաև հյուվածքի մեր եղանակը, նյութի ընտրության մեր սկզբունքը և այն նոր ոճերը, որ մենք քաղել ենք հրապարակվւսծ ու արխիվներում պահպանվող նորահայտ քաոասունյոթ պատումից:Մեր համահավաք բնագիրը երեք հազար տողով ավել է նախորդից:Դա ինքնին շատ բան է ասում, դա քանակի հետ միասին նաե որակ է, որին հասնելու համար մենք միաժամանակ զգուշացել ենք նախորդ համահավաքում տեղ գտած կոմպոզիցիոն շեղումներից, մի քանի պարբերությունների, միջադեպերի, ենթասյուժեների և կերպարների բացթողումներից, ինքնահնար բաոերի, տողերի, կապակցությունների հավելումներից, ինչպես նաև որոշ միջադեպերը անհարկի երկարացնելու գայթակղությունից կամ հպանցիկ անցնելուց: Բնավ չենք տարակուսում, որ կատարելության հասնելու ձգտումով, քննադատաբար կվերաբերվեն նաև մեր համահավաքին մեզնից հետո նոր համահավաք բնագիր կազմողները:

Մենք, իբրև անխախտ սկզբունք, պահպանել ենք էպոսի սյուժետային գծի զարգացման ընթացքը և կոմպոզիցիոն ամբողջականոլթյունը:Բազմաթիվ նման միջադեպերից և սյուժեներից վերցրել ենք միայն գաղափարական ու գեղարվեստական տեսակետից լավագույնը, լրացնելով ու հարստացնելով այն պատումներում եղած նոր բաղադրամասերով, միջադեպերով, սյուժեներով, ենթասյուժեներով և աոանձին բառերով: Տառացիորեն ոչինչ ինքնահնար չի ավելացվել համահավաքին՝ սկսած աոանձին բաոերից, վերջացրած սյուժեներով ու միջադեպերով: Հատվածները, պարբեբություններն ու միջադէպերը իրար հետ կապելու համար, եթե դրա կարիքը զգացվել է, համապատասխան բաոեր ու տողեր բերվել են միայն ու միայն պատումներից: Վերացվել, ավելի ստույգ, խմբագրվելեն բոլոր այն միջադեպերի, սյուժեների, պարբերությունների կրկնողթյունները, որոնք պատկանում են Դավթի ճյուղին, սակայն ասացողները շփոթելով պատմել են Սանասարի կամ Մեծ ու Փոքր Մհերների վերաբերյալ:սմբագրվել է նաև պատումներում եղած միջադեպեբի ու սյուժեների հաջորդականության շփոթը:

Համահավաքը սկզբնապես կազմվել է աոանց պատումների բարբառը փոխելու: Աշխատանքն ամբողջապես ավարտելուց հետո այն վեր է ածվել արարատյան բարբառի, ինչ պես արված է 1989-ի համահավաքում՝ պահպանելով արևմտյան բարբաոների մի քանի քերականական ձե.եր՝ օրինակ «զ» նախդիրը, «տ», «տի» ձեերը և «կը»–ի գործածությունը ներկա ժամանակի համար: Սակայն էպոսը հիմնականում պատմվել է անցյալ կատարյալ ժամանակով, ինչպես որ պատումներում է: Համահավաքը մի միասնական լեզվի՝ արարատյանի վերածելիս պահպանվել են ինչպես պատումների մի շարք բաոաձևեր, օրինակ՝ «վեր ձիուն», «մեջ երկիր», «վեր երդիս», «մոտ ձի», «ինձի», «քեզի», «էս դին», «էն դին» և աըն, այնպես էլ բարբաոների պոետական լեզվի կարևոր բաղադրամասերը՝ ասացվածք-աոածները և այլն:

Իբրև սկզբունք հայերեն են թարգմանվել պատումներում եղած թուրքերեն և օտարամուտ բոլոր բաոերն ու արտահայտությունները:

Վերջում հարկ ենք համարում ընդգծել, որ համահավաքը գաղափարական ու գեղարվեստական ձևերի հարստությամբ ավելի է բարձր ու ամբողջական, քան ամեն մի պատում առանձին վերցրած:Բայց, չնայած դրան, այն հեռու է կատարյալ համարվելուց, ոոովհետե. նրա մեջ դեոևս չի հաջողվել խտացնել էպոսի աւ|ելի քան հարյուր պատումի բոլոր արժանիքները, մի բան, որին կարելի է հասնել ոչ թե մեկ կամ երկու, այլ տասնյակ համահավաքների հիման վրա: Այս առումով մեր համահավաքների լոկ մի փորձ է էպոսի կատարյալ բնագրի ստեղծման ճանապարհին:


                          Ճյուղ առաջին

Սանասար և Բաղդասար


ՈՂՈՐՄԻՍ-ՆԱԽԵՐԳ

1 Դառնանք զօղորմին տանք, զօղորմին,

Գագիկ թագավորին.

Դառնանք զօղորմին տանք, զօղորմին,

Ծովինար խաթունին.

Դառնանք զօղորմին տանք, զօղորմին,

Սանասարին, Բաղդասարին.

Դառնանք զօղորմի՜ն տանք, զօղորմին,

Դեղձուն ճուղ-Ծամին.

Դառնանք զօղորմին տանք, զօղորմի՜ն,

Քեռի Թորոսին.

Խաղա՛նք, ճուղե ճուղ գանք

Վեր Աանասար, Բաղղասարի ճյուղի:


ՄԱՍ Ն ԱՌԱՋԻՆ

ԿՌԻՎ ԲԱՂԴԱԴԻ ԽԱԼԻՖԱՅԻ ԴԵՄ


                  2

Վաղ ժամանակին մեջ երկիր Հայոց,

Կաղզվանից  դեն,   մեջ քերդ Կապուտին

Գադիկ թագավոր կընստեր թախտ:

Գագիկ թագավոր ծեր, իմաստուն էր,

Զարմ ու զավակներ չուներ,

Մեկ ւսղջիկ ուներ շատ ւոեսակով,

Անուն Ծովինար խաթուն:


Հ,այաստան աշխարքեն Հեռու,

Հեռու մեջ Բաղդադ քաղքին,

Կռապաշա խալիֆ կընստեր թաիւտւ

Էն շատ լար ու խարդախ Էր,

Շատ զոր ու զորընդեզ.

Էնոր ահու աշխարք կըդողար,

Պռունկ կըպատռեր՝ ով անուն տար:


Կեղնի օր մի էդ խալիֆան

Զորք կըկապի, կըգա մեր երկիր,

Մեր ազգ կըջարդի, կընվազցու,

Գագիկ թագավոր խսւրզադար կւււնի,

Շատ առ ու ավար կրտանի,

Շատ գերի կըբռնի, կերթա:

Գագիկ թագավոր տարեկան

Քառսուն կոտ ոսկի կրտար էնոր,

Քառսուն կնիկ, ւսխվիկ կըտար,

Քառսուն խորոտ տղա կըտար,

Քառսուն ըղտաբեռ ցորեն կըտար,

Քառսուն ըղտաբեռ գարի կըտար,

Նախիրներով եզ ու գոմեշ...


էդ վախտ ուրիշ թագավորներ,

Ջորք֊-զորսւպետ առած,

Կռիվ կըգան վեր խալիֆին:

Կուզեն Բաղդադ քաղաք քանդեն,

Ինչ կւս֊-չկա լոպկեն տանեն:

Բաղդադու խալիֆ յոթ տարի

Գիշեր֊-ցերեկ կըռիվ կըտա,

Թշնամու զորք֊-զորապետ կըջարդի,

Կէլնի նորեն կընստի թախտ:


Որ կընստի թախտ, կրկանչի վեզիր, կասի,

— Ցոթ տարի կւս, աշխարքից Հայոց,

Խարջ ու խարաջ չենք հավաքե,

ճամփի քո մարդեր, թող էրթան,

Մեր խարջ առնեն, դառնանք:

Վեզիր կըկանչի իր մարդեր, կասի,

— Ելեք, գացեք երկիր Հայոց,

Յոթ տարվան հարկ աոեք, դարձեք:


էդ մարդեր էկան, Հասան Հայաստան,

էկան Գագիկ թագավորի քաղաք,

Նրա քոշկ ու սարի առջև նստան,

Խաբար տվին թագաւվորին,

Թե «մենք խալիֆի մարգերն ենք,

էկեր ենք յոթ տաարվա հարկ առնենք, դառնանք»:

Հանկարծ լուս մի երևաց նրանց,

Ւրիշկեցին վեր, ինչ տեսնեն՝

Մի խորոտ աղջիկ բերդի գլուխ,

Արևուն կասեր. «Դու դուրս մի գա, ես դուրս գիկամ»:

Աղջիկ էնպես խորոտ, էնպես խորոտ,

Որ յոթ սարի ետևեն էլած

Յոթ ավուր լուսնի կընմանվեր:

Գիշեր ու ցերեկ չուտեր, չխմեր

Մենակ իր տեսքին թամաշա աներ:

Հարկ առնողներ ինչ տեսան աղջիկ,

Խելք գլխներուց գնաց,

Անհուշ, անակահ ընկան գետին:

Մեկ սհաթեն թագավոր մարդ ղրկեց,

էկան, էնոնք տարան պալատ:

Պալատի մարդեր թոփ էլան,

էդոնց ջուր տվին, ուշքի բերին.

—Ի՞նչ էլավ,— ասին,— Ի՞նչի ընգաք:


էդհարկ առնողներ բան չասին,

էլան, սուս ու փուս դարձան Բաղղադ:

Գնացին, խալիֆին գլուխ տվին,

Չոքեչոք մոտեցան թախտին, կայնան: Խալիֆան Հարցուց.

— Իմ խարչ բերի՞ք, չբեր ի՞ք:

— Ի՞նչ խարջ, ի՞նչ բան,— ասին,—

Էնպես մի բան ենք տեսեր,

Աղեկ Էր՝ մենք չմեռանք,

Դու տեսներ, ավատաս տարով

Ուշաթափ կընկներ գետին:

Խալիֆան հարցուց.

— Ի՞նչ Էր ձեր տեսած:

Հարկ առնողներ ասին.

Քո տուն աստված շինի,

Դու ի՞նչ կանես ապրանք ու գանձ,

Դու ի՞նչ կանես հարստություն,

Քեզ ունես հող—երկիր,

Քեզ ունես գանձ, հարստություն,

Դու շատ ունես արծաթ, ոսկի,

Դու շատ ունես անգին քարեր:

Բայց էդ բոլոր, ինչ դու ունես

Չեն արժենա էն աղջկան,

Որ մենք տեսանք երկրում Հայոց:

Գագիկ թագավոր իրեն

Մի էն տեսակ աղջիկ ունի,

Որ ամեն մի բան կարժի:

էդ աղջիկ հուր հրեղեն եր,

Արևուն կասեր. «Դու դուրս մի գսւ,

Ես եմ, որ կամ էսւոեղ»:

Գիշեր֊ցերեկ լուտեր, չխմևր,

Հա նրա շենք ու շնորհքին աչքեր:

Բերդի գլուխ որ կըքելեր,

Արևու նման փել կիդեր,

Մարդու վրա որ Կիրիշկեր,

Խելք կըմաղեր, սիրտ կըդաղեր:

էն աղջիկ մենակ քեզ է արժան,

Դու էլ ինչ խալիֆ Բաղդաղու,

Որ էնոր քեզ կնիկ չառնես:

Խալիֆի աչքեր փել տվին, վառվան,

Սիրտ կրակ ու բոց ընկան,

Կանչեց ուզընկաններ, ասաց.

— Գացեք, Ծովինար ուզեք ինձ համար:

Ուզընկաններ էկան, ասին.

— Թագավոր, քո աղջիկ ւոաս խալիֆին:

Գագիկ թագավոր ասաց.

— Ես հայ եմ, էն՝ արաբ,

Ես խաչապաշտ եմ, էն կռապաշտ,

Ինչպես իմ աղջիկ տամ էնոր.

Չէ, էդ էլնելու բան չէ,

Ես իմ աղջիկ չեմ տա էնոր:

Ուզրնկաններ ասին.— Թագավոր,

Խաթրով էղնի տի տաս,

Կովով էղնի ւոի տաս:

Թե քո աղջիկ չտաս,

Քո թախտ ու թագ կավիրենք,

Քո ազգ ու տակ սրի կըտանք,

Քո երկիր քար ու քանդ կանենք:

Գագիկ ասաց.— Կռիվ կանեմ, չեմ տա:


                    3

Ուզընկաններ դարձան, գացին Բաղդադ:

Խալիֆ զորք, զորապետ կանչեց, ասաց.

— Գագիկ թագավոր Ծովինար չի տա.

Ես էլ իմ ցեղից աղջիկ չեմ առնի:

Ելեք, էրթանք Հայաստան

Աղջիկ կըտա, կըտա, չի տար,

Քար քաղենք, ավազ մաղենք,

Ինչ կա, չկա առնենք, դառնանք՛

էլան, ընկան ճամփա,

էկան հայոց թագավորի վրա,

Ինչպես մորեխ՝ քաղաք բռնին, նստան:

Խաբար տվին, ասին.— Գագիկ թագավոր,

Քո աղջիկ տուր տանենք,

Թե չէ, քար քաղեն՛ք, ավազ մաղենք,

Ինչ կա, չկա, կառնենք, կերթանք:

Թագավոր էլավ դուրս, ինչ տեսավ.

Քանց աստղ երկինք՝ զորք է թափվե:

Կռիվ արին, շատ զորք սպանին,

Շատ կոտորեցին, ջարդին իրար:

Շատ կնանիք անմարդ մնացին,

Շատ հարսներ՝ անփեսա.

Շատ մերեր անորդի մնացին,

Շատ որդիներ անհեր, անմեր,

Գեղեր ավերվան, բերդեր կորան,

Արուն էլավ հեղեղ՝ գնաց,

Ծուխ ու մուխ աշխարք բռնեց:


Ծովինար էլավ վեր բերդին,

Կոտորած տեսավ, միտք էրեց,

«Որ իմ հեր իմանար էս բան,

էսքան մեղք արունք չէր գցի իմ վիզ,

Իմ պատճառով էս ամեն տի սպանեն,

Քար տի քաղեն, ավազ մաղեն,

Վերջ տի գան, ինձ զոռով տանեն:

Աղեկ է՝ ես էրթամ, կորչեմ,

Քանց իմ հոր երկիր ավերվի»:

Լալով գնաց հոր դիվան, ասաց.

— Հայրիկ թագավոր, ին չ կըմտածես:

Հեր պատասխան Էտու,  ասաց.

—էն կըմտածեմ, որ էս կո֊իվ, կոտորած

Խալիֆ կուզի մեր երկիր քանդի,

Քեզի համար է կանեն.

Խալիֆ կուզի մեր երկիր քանդի,

Զամեն սպանի, քեզի առնի տանի:

Թե իմ աղջիկ տամ, լի էղնի,

Չէ, էն արաբ է, ես հայ:

Ծովինար խաթուն ասաց.

—Հ.այրիկ, որ ես խալիֆին չառնեմ,

Իմ պատճաոով զըմեն  տսպանի, 

Աղեկ է՝ ես էրթամ, վերջանամ,

Քանց ուրիշ մարդու բան էղնի,

Քանց մեր ազգ վերջանա,

Քւսնց Հայասւոան աշխարք ավերվի:

Հայրիկ, ինձ տուր խալիֆին,

Խալիֆ թող գա, ինձ տանի:


Գագիկ թագավոր չէր ուզի էդ բան.

Տեսավ ճար, հնար չկա,

Արուն դաշտ բռնե, կերթա.

Կանչեց իր մարգեր,

Կանչեց Թորոս իշխան,

Կանչեց ժողովուրդ,

Սինոդ արեց, ասաց.

— Ւ՞նչ կասեք, մեր աղջիկ տանք,

Թե կռիվ անենք:

Ս եկ թև ասաց.— Չենք կարա –կռիվ անենք,

Խալիֆ զորընդեղ թագավոր է.

Մեր ազդ սրի է քաշե,

Մեր երկիր քար ու քանդ կանե:

Աղջիկ է՝ տանք, առնի, էրթա:

Մեկել թև ասաց,— էն կռապաշտ է,

Մեր աղջիկ չենք տա, կռիվ կանենք:

էդտեղ Թորոս իշխան ասաց.

—   Գագիկ թագավոր,  ժողովուրդ կուզե:     

Կռիվ անե, աղջիկ չտա,

էն քեզ պատիվ կանե:

Համա լավ է՝ աղջիկ մի վերջանա,

Քանց թե ազգ մի կորչի:

Արի աղջիկ տանք տանի,

Մենք չենք կարա կռիվ անենք:

Գագիկ թագավոր ասաց.

—Ծովինար կոտորած չի ուզե,

էն էլ կասի, «էավ է՝ ես կորչեմ,

Քանց ազգ մի, ժողովուրդ մի վերջանա»:

էդտեղ խորհուրդ արին նորեն, ասին,

— Շատ խելոք կասե Ծովինար,

Խաբար արեք խալիֆային,

Թե կտանք, արի տար.


Էդ ժամանակ Ծովինար Էկավ,

Կայնավ դիվան, ասաց.

— Ես չեմ ուզի մեր ազգ վերջանա,

Ինձ տվեք խալիֆին, էրթամ,

Ւ մ բախտն էլ թող էսպես էղնի:

Գագիկ թագավոր իջավ թախտեն, 

Ծովինար գրկեց, ճակատ պագեց,

Մեկելներ է լ ձեն բռնին, ասին.

— Ապրես, զորանաս Ծովինար,

Դու ազատ արիր մեր երկիր, մեր ազգ:

Ծովինար նորեն ասաց,

— Ես պայման ունեմ, Հայրիկ,

Իմ պայման խալիֆին ասա, 

Թե կըկատարի, կերթամ հարս,

Թե չի կատարի, չեմ էրթա:

— Ի՞նչ պայման,— հարցուց թագավոր:

— Հայրիկ թագավոր,— ասաց Ծովինար,

 — Խալիֆի առաջ պայման դիր,

Որ ինձ հետ քահանա մի տիգա,

Առավոտ, իրիկուն ժամ ասի:

Ես աղոթք անեմ, մնամ մեր հավատին,

էն կռքեր պաշտի, մնա իր հավատին:

Ինձ հետ մեկ խդամ էլ տի գա,

Որ ինձ շահի, իմ առաջ բանի:

Մեկ էլ՝ ինձ համար ջոկ պալատ շինի,

Ւնձի պալատի մեջ դնի,

Յոթ տարի մոտ ինձ չգա,

Իմ կողվենք չմտնի:


Գագիկ թագավոր կանչեց խալիֆին, ասաց.

— Ես հետ քեզ կռիվ չեմ անի,

Իմ աղջիկ Ծովինար կըտամ քեզ,

Համա, թագավոր, պայման կըդնեմ՝

Հ.ետ իմ աղջկա քահանա մի տի գա,

Առավոտ, իրիկուն ժամ ասի,

Էն աղոթք անի, մնա իր հավատին,

Դու կուռք պաշտես, մնաս քո հավատին:

Էնոր հետ մեկ խդամ Էլ տի գա,

Որ շահի, պահի, Էնոր առաջ բանի:

Էնոր համար ջոկ պալատ տի շինես,

Ինք դնես մեջ պալատին,

Յոթ տարի Էնոր մոտ չերթաս,

Էնոր կողվենք չմտնես:

Կռապաշտ թագավոր ասաց.

— Ես քենե հարկ չեմ սւռնի,

Քեզ հետ էլ կռիվ չեմ անի,

Քո աղջիկ Ծովինար տուր ինձ,

Ւմ անուն թող Էնոր վրա էղնի,

Թող ինձ ասեն Հ.այոց փեսա, բավ է,

էլ ուրիշ բան պետք չէ,

Ամեն պայման կըկատարեմ:

                   4


Գագիկ էլավ ձեռ, ոտ արեց,

Պատրաստութեն տեսավ,

Ծովինար տվեց խալիֆին:

Խալիֆ Ծովինար առավ, գացին,

Հասան Նորագեղա դաշտ,

Վրաններ զարկին, նստան:

Գագիկ էդտեղ ուներ ամառանոց,

էդ տեղաց անուն Չիլի էր,

Հոտավետ, անուշ արոտներ կար,

Ծաղիկներով, մարզերով զարդարված:


Ծովինար խաթուն շատ էր տխուր,

Արուն արցունք կը թափեր,

Համա ինչ աներ, ձեռին ճար չկար,

Անճարն էր կերե բանջար:

Ուզեց սիրտ բացվի, թեթևնա,

Խնդիրք արավ խալիֆին, ասաց.

—   Թող  տուր,  էրթամ,  թագավոր, 

Մեր դաշտեր ման գամ,

Մեր սարեր տեսնեմ, մեր ջրեր խմեմ,

Նոր դառնամ, էրթամ օտարութեն:

Թագավոր ասաց.— Քեզ հրաման է,

Գնա, ման արի, դարձի:

Ծովինար խանում էլավ,

Առավ քեռմեր, աղջիկներ, գացին,

Ման էկան մինչև իրիկուն:

Աղջիկ տեսավ աշխարք լուս արեգակ կա,

Ծառ ու ծաղիկ, թոչունք կան,

Ամեն մարդ հետ իր գործին,

Ոմանք հետ իրենց ջրին, ոչխարին,

Ոմանք էլ հետ իրենց ռանչպարութենին:

Աղջիկ միտք արեց, ասաց.— Հե՜յ-վա՜խ,

էսքան լուս աստևոր կար աշխարք,

էսքան մարդ, անասուն, ես չէր իմացե:


Գնացին Հիլի վանք ուիտ:

Աղոթք արին, էլան,

Տեսան՝ ներքև կապուտ ծով,

Իջան ծովի պռունկ՝ ման գան:

Ծովինար ասաց.— Աղջիկներ, դուք գացեք,

Ձեզ համար քեֆ արեք, դարձեք:

Զինք խդամի հետ ծովն ի վեր գնաց.

Մի քարափ տեղ կայնավ, տեսավ՝

Ծովին տուտ ու տակ չկա:

Ուզեց իրեն գցի ծով,

Համա վախեցավ, հետ կայնեց:

Շատ նեղեցավ աղջիկ՝ ման գալով.

Էնոր խդամ շատ ծարվեցավ,

Ւնքն Էլ ծարվեցավ, ասաց,

«Իջնամ պուտ մի ջուր խմեմ»:

Ւջավ բուռ մի ջուր աոավ բերան.

Ծովի ջուր աղի էր, թափեց:

— էս ծովի ջուր շատ է աղի,— աւււսը,—

Երանի աղբուր էղներ,

Խմեր, իմ սիրտ հովաներ: Ւնք, քեռմեր շատ ման էկան,

Քարերի մեջ ջուր չգտան:

Ծովինար խաթուն ասաց.

— Աստված, դու մեկ աղբուր բուսցես,

Ես խմեմ, իմ սրտի պապակ անցնի:

Մեկ Էլ իրիշկեց ծովի մեջ,

Տեսավ՝ մի կապուտ քար Էլավ դուրս,

Սիպտակ աղբուր էդ քարից կըբխեր,

Ջուրն Էլ էդ քարի բոլոր բոներ էր:

Մարդ առանց հալավ հանելու,

Չէր կարա էրթա էդ աղբուր:

էլավ շորեր եհան, գնաց էդ աղբուր,

Մեկ բուռ լիք ջուր խմեց,

Մեկել բուռ լավ չլցվավ,

Մի քիչ կիսատ էր, մի քիչ պղտոր,

էտ Էլ խմեց, աղբուր կտրավ:

Լալով մեջ իր գլխուն էտու.

«Հեյ վա խ,— ասաց,— ինչ մեղավոր էր,

Որ աղբուր իմ առջև կտրա:

էն չէր դիտեր, որ ինք

էդ երկու բուռ ջրից Հղացավ:

Քեռմեր, աղջիկներ առավ,

Ետ դ արձավ, էկավ վրան:

Մնացին, առավոտ բացվավ,

Խալիֆ առավ Ծովինար, իր զորք,

Բռնեց Բաղդադ քաղքի ճամփան:

Գնաց, հասավ իր քաղաք,

Սազեր տվեց ածել, թմբուկ տվեց զարկել,

Յոթ օր, յոթ գիշեր հարսնիք արավ:

Հեւոո մեկ ջոկ պալատ շինեց,

Ծովինար խաթուն ղրեց մեջ,

Քեռմեր, քահանան դրեց կողքին,

Հաց, ջուր ճամփեց, ասաց.

— Պալատից դուրս չելնեք:

Ծովինար էլավ, յոթ դուռ փակեց,

Սև կապեց գլխին, սուգ արավ:


                       5


Մեկ-երկու օր անցավ,

Կռապաշտ թագավոր գիշեր էլավ,

Գնաց մոտ Ծովինար, ասաց.

— էսօր ես քե մեհվան եմ:

Ծովինար խաթուն  ասաց.

— Չէ՞, մենք պայման ենք կապե,

Յոթ տարի պետք է առանձին մնամ:

Կռապաշտ թագավոր ասաց.

— Ես յոթ տարի չեմ դիմանա:

Ծովինար խաթուն ասաց.

— Խալիֆ, մենք հայ ենք, դու արաբ,

Մեր օրենքով էնպես է,

Որ մինչև տարին չբոլորի,

Հրամանք չկա իմ քով գաս:

Կռապաշտ թագավոր ասաց.

— Ես չեմ կարա տարի մի դիմանա:

— Ծովինար ասաց.— Ի՞նչ կա, քո տուն չավրի

Հարուր, պակաս մեկ, կնիկ ունես,

Օրական մեկի մոտ էրթաս,

Տարին կանցնի, կըգաս մոտ ինձ:

Կռապաշտ թագավոր ասաց. —

Հա, լավ կասես, ներող էղնիս:

Պալատից դուրս էկավ, գնաց,

Չէր ուզի Ծովինար նեղենար,

Դե, թագավորի աղջիկ էր, չէ՞:


Ծովինար պալատի մեջ կապրեր,

Համա սիրտ կըմղկտեր, կըկարոտեր երկիր:

էդպես ժամանակ մի անցավ,

Իմացավ, որ ինք էրեխով է,

Իմացավ՝ էն ծովի ջրից է,

Խալիֆին բան չասաց:

Խալիֆ իրեն դես ու դեն տվեց,

Շատ կուչ ու ձիգ արավ,

Չդիմացավ, որ տարին անցներ,

էկավ Ծովինարի սենեկ,

Կուղեր մտներ կողվենք,

Ծովինար ասաց,— Թագավոր,

Ես մեր ղրքեր կարդացեր եմ,

Մհր գրքեր կասեն,

Մինչև թամամ տարի չանցնի,

Ւրավունք չկա՝ մարդ կնկա մոտ էրթա:

Ասաց.— Որ էդպես է, դու կայնի հերդիկ,

Հետ ինձ խոսա, իմ սիրտ բացվի:


                6


Քանի մի ժամանակ անցավ,

Ծովինարի ոտ ծանրացավ,

էլ չկարաց թաքուն պահեր:

Մի օր էլ սենեկապետ

Որ հաց, ջուր կըտաներ էնոր,

Ջուղաբ տարավ թագավորին,

Թե, բա էսպես֊էսպես,

էդ քո կին Ծովինար ծոցվոր է:

Դու կասեր՝ չուր տարի մի

Չէմ էրթա մոտ էնոր,

էս ի՞նչ բան է, ի՞նչ կասես:

Խալիֆ էդ լսավ, ոտ էզար գետին,

Փրփրավ, կատղավ ասաց,

— Ես քո քով չեմ էկեր,

Քո կողվենք չեմ մտեր,

Համա քո ոտ ծանրացեր է,

էս ի՞նչ բան է:

Ծովինար ասաց.— Տո, քո տուն չավրի,

Դու զոռբաղաստ մարդ ես,

Էնօր, որ ինձ հետ զրուց արիր,

Քո բերնի զոլ դիպավ ինձ, էն օրվանե ծոցվոր էղա:


Խալիֆ գնաց դիվան նստեց,

Կանչեց վեզիր, մեծամեծներ,

Մեջիլս արեց ասաց.

— Բա չեք ասի, էսպես -էսպես բան:

— Խալիֆան ապրած կենա,— ասաց վեզիր,—

Հրաման տուր, գլուխ կըտրենք:

Խալիֆան կանչեց դահիճ, ասաց,

— Գնա, Ծովինարի գլուխ կըտրե:

Դահիճ գնաց պալատ, ասաց.

— Խալիֆան հրաման արե,

Ես քո վիզ տի կըտրեմ:

Ծովինար խաթուն ասաց,

— Ձեր թագավորին դատաստան չկա՞,

դէ՞ էրեխով կնկա վիզ կտրել,

Երկու հոգու վիզ կըտրել է:

Անասուն, ինչ անասուն է,

Որ ոտ ծանրանա, իրավունք չկա վիզ կըտրեն:

Չէ՞, վերն աստված կա,

Խելքն էլ լավ բան է:

Ձեր թագավոր թող դադրի,

Ինձ ժամանակ տա,

Ես իմ էրեխեն բերեմ,

նոր իմ գլուխ կըտրեք:

Թե որ հարցուցեք,— ասաց,—

Իմ հոր տնեն ինչ էկեր եմ,

Անարաւո եմ էկե, անմեղ եմ էկե,

Մինչև էսօր էլ անարատ եմ:

Ինչ էղեր է, աստծու է,

Իմ էրեխեն չրից է բհամ էկե:


Դահիճ գնաց դիվան, ասաց.

— Թագավոր ապրած կենա,

Ծովինար խաթուն ինձ

Էսպես-էսպես ասաց:

Թագավոր հարցուց— Ի՛նչ կասեք:

Վեզիր ասաց,— Աղեկ է ասեր Ծովինար:

Մենք տի մեղավոր գլուխ կտրենք.

Մինչև էրեխեն չծնվի.

Իրավունք չկա էնոր սպանել;

Թագավոր ասաց,— Լա՛վ, հրամանք է, թող ապրի՛

Մենակ վարավուրդ արեք

Պալատից չելնի փախչի:


               7


Մնաց, ինն ամիս, ինն օր, ինը ժամ,

Ինն րոպեն թամամեց,

Ծովինար չոքեր էտու գետին,

Բերեց էրկու տղա, էրկու ճրագ,

Մեկը ջոչ, մեկը՝ պստիկ:

էնոնց ճկույթ ու մազեր ոսկի էր:

Իմացավ՝ ջոջ տղեն լիք բուռ ջրից էր,

Պստիկ տղեն՝ կիսատ բուռ, պղտոր ջրից:

Մելիքսեթ քահանեն կանչին, էկավ,

Տղեկներ թոնդրան վրա կնքեց.

Ջոչ տղի անուն դրեց Սանասար,

Պստիկ տղի անուն Բաղղասար:


Խաբար տարան խալիֆային,

Թե՝ քե ջուխտ մի լաճ էղավ:

Խալիֆ ասաց.— Իմ արնից չեն.

Կանչեց դահիճ, հրաման էտու.

— էրթաս, Ծովինարի վիզ կտրես՝ գաս:

Դահիճ գնաց մոտ Ծովինար, ասաց.

— Խալիֆի հրաման է, քո վիզ կտրեմ:

Ծովինար խաթուն ասաց.

— Ձեր թագավոր դատաստան, օրենք չունի՞,

Ձեր թագավորին խելքի կտոր չկա՞,

Ծծկեր տղեք ի՞նչպես կապրեն,

Թե որ իմ գլուխ կտրեք:

Թողեք երեխեք մեծացնեմ,

Ւրենց ձեռ իրենց բերան հասուցեմ,

Նոր թագավոր գա իմ վիզ կտրի,

Ես հո էստեղից չեմ կարա փախնիմ:


Դահիճ դարձավ պալատ, ասաց,

— Թագավոր ապրած կենա, Ծովինար կասի.

«Ձեր թագավոր դատաստան, օրենք չունի՞,

Ձեր թագավորին խելքի կտոր չկա՞,

Ծծկեր տղեք ինչպես կապրեն,

Թե որ իմ գլուխ կտրեք:

Թողեք, երեխեք մեծացնեմ,

Իրենց ձեռ իրենց բերան հասուցեմ,

Նոր թագավոր գա իմ վիզ կտրի,

Ես հո էստեղից չեմ կարա փախնիմ»:


Խալիֆան կանչեց վեզիր, ասաց.

— Ծովինար էսպես-էսպես ասեր է.

Դու ի՞նչ կասես, ի՞նչ անենք:

Վեզիր ասաց,— Խալիֆան ապրած կենսյ,

Ծովինար աղեկ ասեր է,

Արի, տաս տարի ժամանակ տուր,

Տղեք պստիկ են, մեծանան,

Իրենց ձեռ իրենց բերան հասնի,

Նոր էնոր վիզ կտրենք.

էն էս տեղից ուր տի փախնի:

Խալիֆ ասաց.— Լա՛վ, թող մեծանան:

Քանի մի ժամանակ անցավ:

Հողածին թե տարով կըմեծանա,

էդ ճժեր օրով կըմեծանան.

Ինչ էղան յոթ տարեկան՝

Ինչպես տասնչորս տարեկան:

Չէ՞ էդոնք ազնավուր ազգ են,

Ջրից են բհամ էկե:

Մեկ օր իրենց մոր ասին.

— Մարե, մեզ դուրս տար,

Մենք էստեղ չենք կարա մնա:

Ծովինար խաբար ղրկեց խալիֆին, թե

«Մենք հա՞վք ենք՝ դրեր ես վանդակ,

Մենք բռնավո՞ր ենք՝ դրեր ես բանտ,

Չէս թողնի տանից դուրս էլնենք,

Արև էրես տեսնենք»:

Խալիֆ ասաց.— Թողեք էլնեն, ման գան:


Լուսուն Ծովինար կանչեց տղեկներ, ասաց.

— Թագավոր հրաման տվե, գացեք:

Տղեկներ էլան, գացին քաղքի մեջ,

Տեսան ճժեր կըխաղան,

Ասին,— Տղեկներ, մենք լե խաղանք:

Ասին.— էկեք, խաղցեք:

Մեկ իրեն ընկեր բռնեց, մեկ լէ իրեն,

Ընկան մեջտեղ խաղցան:

Ում դիպան՝ ձեռ, ոտ ջարդին,

Գլուխ օլրտին, մեջք կոտրին,

Սանասար սիլլա մի եզար վազրի լաճուն,

Գլուխ թռավ, ջլեր մացին կախ:

Լաց֊-կոծ ընկավ քաղքի մեջ,

էնոնց հեր, մեր հերսոտան,

Գացին գանգատ, ասին.

— էս ինչ պատիժ է, խալիֆ,

Քո տղեկներ, մեր էրեխեք ջարդին,

էդոնք հանե քաղքից, խրկե,

Թե չէ մենք կրթորկենք, կերթանք:

Խալիֆ դարձավ էնոնց ասաց. -

Գացեք, էլ չեմ թորկի.–

Խալիֆ տղեկներ կանչեց դիվան,

էրիշկեց, Էնոնց պետութեն որ տեսավ,

էնոնց խոսք ու զրուց որ լսեց,

Վախեցավ, էնոնց մոտեն

ճամփեց, գնացին տուն:

Հետո միտք արավ իր մեջ.

«Ես էդ տղեկներ տի սպանեմ,

Թե չէ էսոնք ջոջանան,

Իմ մորուսից տի կախվեն»:


                   8

Անցան օրեր, տարիներ,

Տղեկներ նորեն Էլան փողոց,

Հետ ուրիշ ճժերու ճան խաղցան:

Էնոնց ճաներ տարան, կռիվ ընկավ,

Ճժեր ասին.— Դուք բիճ եք, դուք բիճ Էք,

Ինչի Էք էկե մեր մեջ,

Դարձեք, գացեք ձեր տուն:

Երբ Էնոնց խոսք լսին,

Լալով դարձան տուն,

Իրենց թալին իրենց մոր գոգ, ասին.

— Մարե, մեզ ասա՝ ո՞վ Է մեր հեր,

ճժեր մեՁ բիճ կրկանչեն:

Մեր ասաց.— Որդի, ձեր հեր խալիֆն Է:

- ՉԷ,֊ ասին,֊– Էն թե մեր հեր եղներ,

ճժեր մեզ բիճ չեն կանչեր:

Շատ որ խնդիրք արին, լացին,

Մեր մեղքացավ, ասաց.

— Որդիք, ղադրեք չուրի առավոտ,

Ձեզ կըւտանեմ, ձեր հոր տեղ շանց կըտամ,

Ձեր հոր զրուց կանեմ:


Առավոտուն Ծովինար խդամին ասաց.

— Առ տղեկներ, Էրթանք ծով,

Քիչ մի սեյր անենք, դառնանք:

էլան, առան տղեկներ, գացին,

Հասան ծովի պռունկ, Սանասար ասաց.

— Մարե, դե իմ հոր տեղ շանց տուր,

Իմ հոր զրուց արա,

Թե չէ, քե ծով կըթալեմ:

Մեր ասաց.— Ռրդիք, դուք հեր չունեք:

Սանասար ասաց.— Մարե, ի՞նչ կասես,

Մենք հո քարի, քոլի տակեն չենք էլե:

Սեր ասաց.— Մի ժամանակ մեր երկիր

Քեռմեր, աղջիկներ առա,

Գացի Հիլի վանք ուխտ:

Աղոթք արինք, պրծանք,

էլանք դուրս, տեսանք,

Ներքև կապուտ ծով:

Իջանք ծովի պռունկ, նստանք:

Իրիկուն տուն դարձին, ասի.

— Աղջիկներ, դուք քելեք էնտեղ,

Ձեզ համար քեֆ արեք:

Աղջիկներ անցան սարի թիկունք,

Ես, քեռմեր ծովու բերան վեր գացինք:

Գացինք, քարոտ տեղ մի կայնանք,

Տեսա՝ ծովին տուտ ու տակ չկար,

Հա լափին կըտար, կրծիծղար:

Շատ ման գալեն նեղացեր էր,

Ծարվեցա, ուզի ջուր խմեմ:

Ծովի ջրից խմա, շոռ էր, թափի,

Ասի, ով տեր, աղբուր մի սարեր,

Խմենք, մեր սիրտ հովաներ:

Ասելուն պես ծով բացվավ,

Իրիշկի մեջ ծով կապուտ քար մի.

Մի սիպւոակ աղբուր էդ քարից կըթալի:

Ծովի ջուր քարի բոլոր բռներ էր.

Մարդ առանց հալավ հանելու,

Չէր կարա էրթա էդ ջուր խմի:

Ես շորեր հանի, գացի էդ աղբուր,

Բուռս տարա, մի բուռ լիք ջուր խմա,

Մեկ էլ տարա, լավ չլցվավ,

Բուռս մնաց կիսատ,

Ջուրն էլ քիչ պղտոր էր,

էդ կիսատ բուռն էլ խմեցի, աղբուր կտրավ:

Աստված ձեզ էն ջրից է տվե ինձ.

Դու էն լիք բուռ ջրից ես,

Բաղդասար՝ կիսատ բուռ պղտոր ջրից:

Սանասար ասաց,— Մենք մեր ծնունդ իմացանք.

Դե, արի, դու էլ քո էութեն ասա,

Կերևա դու հեր, մեր ունիս:

Ծովինար ասաց,— Որդիք,

Ես Հայոց Գագիկ թագավորի աղջիկն եմ:


Շատ ժամանակ անցավ:

Տղեկներ վարավուրդ արին, տեսան

Իրենց մեր օր ավուր կըկոտրվի:

—  Մարե,—  ասին,— քե ի՞նչ է էղեր, 

Որ դու օր ավուր կըկոտրվիս:

Քո աչից արտասունք չի ցամաքի:

Մենք կը տեսնենք՝ ծովի աղբուր

Քեզ տվեր է ջուխտակ տղա,

Դու էլ թագավորական կին,

Ոչ մի բան պակաս չունես,

էկո նայենք՝ քո դարդ ի՞նչ է,

Որ օր ավուր կըկոտրվիս:

Մեր դարձավ, ասաց լաճերուն,

—    Ա՜յ  որդիք,  ես չկոտրվիմ,  ո՞ր կոտրվի, 

էսօր, էգուց է մնացեր,

Որ խալիֆ գա, մեր վիզ կտրի:

Սանասար դարձավ մեր, ասաց,

—   Մարե,  էդպես բա՞ն  էլ  կա:


էրկու օր անցավ,

Տաս տարին էկավ լրացավ.

Խալիֆ կանչեց դահիճներ, ասաց,,

— Գնացեք, էնոնց վիզ կտրեք:

Սանասար, Բաղդասար քուրսու տակ նստուկ,

Կասեն կըծիծղան, կըխնդանան,

Մեր մեկել սենեկ կըծկվուկ,

Այլուխ աչքերուն Կիլա:

Ներս գիկան դահիճներ, կասեն,

— Հիմակ ձեր վիզ տի կըտրենք:

Ծովինար կասի.— Իմ վիզ կտրեք,

Համա տղեկների վիզ մեք կտրի,

Բա ձեր ձեռ կերթա՞ վեր իմ տղեկներ:

Դահիճներ ասին,— Մեր ձեռ չերթա,

Համա մենք ի՞նչ անենք,

Խալիֆան է հրաման տվե:

Ծովինար լալով ասաց,

— Մի քիչ ցած խոսեք,

Տղեկներ չլսեն, վախենան.

Թող ծիծղան, խնդանան,

Դուք էլ նստեք, դինջացեք:

— Չէ, ասին, մեզ իրավունք չկա նստել.

Շուտ արեք, էրթանք դուրս,

Թե չէ էստեղ ձեր վիզ կտրենք,

Արուն սենեկի մեջ կըթափի:

Ծովինար տեղից ժաժ չեկավ:

Դահիճ բոռաց, ասաց.— Շուտ արեք:

Ջենն ընկավ Սանասարի ականջ,

Դուռ էբաց, տեսավ քանի մի մարդ,

Թրեր հանած, կայներ են ււենեկի մեջ.

Ասաց.— Ւ՞նչ մարդ եք, ի՞նչ կուզեք:

Ծովինար թաքուն աղաչեց, ասաց.

— Իմ տղեկներ չասեք,

Թե էկեր եք մեր վիզ կտրեք:

էնոնց տնից դուրս հանեք,

Մեկ կայնի էն կող, մեկ էն կող.

Ջարկեք, էնոնց վիզ թռուցեք,

Որ էնոնք չտեսնին, վախենան:

Ապա, դահիճներ, կաղաչեմ,

Առաջ ինձ սպանեք, նոր խմ տղեկներ:

Դահիճներ ասին,– Դե, էլ էրթանք:

Ծովինար էլավ, տերթեր,

Սանասար ասաց.— Մարե, ուր տերթաք:

— Մենք տերթանք դուրս, դառնանք:

— Մարե, ինձ ասա,

Մինչև էսօր դու բռնավոր էր, էսօր մի բան կա, որ քե կըտանեն:

Սանաււար չեթող էրթա, ասաց.

— էդ ինչ է, մարե, որ ինձ չես ասի:

Մոր սրտին դիպավ, ասաց,

— Որդի թե կուզես իմանաս,

Խալիֆան ղրկե, որ մեր վիզ կտրեն:

Ասաց. — Կտրող ո՞վ Է:

Ասաց.— Էս դահիճներ:

Մոտեցավ դահճին, բոռալով ասաց,

— Դու ես մեր վիզ կտրող:

Դահիճ ասաց..— Խալիֆի հրաման Է,

Ձեր վիզ տի կտրեմ:

Սանասար սիլլա մի Էզար դահճին,

Գլուխ թռավ, ջանդակ մնաց կայնուկ,

էն մեկել էդ որ տեսավ, փախավ,

Գնաց, խալիֆային ասաց.

— Քո լաճ սիլլա մի էդար դահճին,

Գլուխ թռավ, ջանդակ մնաց կայնուկ:


Խալիֆ զորք զորապետ կանչեց,

ճամփեց էնոնց վրա կռիվ:

Սանասար, Բաղդասար տեսան զորք էկավ,

Ընկան զորքի մեջ.

Մի երկու դիր գացին, էկան,

Զորքի կես ջարդին:

Չուր իրիկուն զորքի քոք կտրին,

Գնացին տուն, պառկին, քնան:

Մեկել օր մարդ չեկավ կռիվ:

Թագավոր ասաց.— Զորապետ,

Նոր զորք առ, գնա կռիվ:

Զորապետ ասաց.— Խալիֆա,

Մենք չենք կարա վեր էնոնց,

Թե նորից կռիվ երթանք,

Քո թախտ ու թագ կավիրեն:

Աղեկն էն է, չերթանք կռիվ,

Եղած զորքն էլ չտանք ջարդել:

Թագավոր միտք արեց, միտք,

Տեսավ, որ ճար, հնար չկա,

Կռիվ իրեն վնաս է, ասաց.

— էլ գործ չունեք էնոնց մոտեն,

Թող էրթան, իրենց համար ապրեն,

Դառնան մեր օրենքին՝ կուռք պաշտեն:

էնոնք կտրիճ, անձնահուր մարդ են,

Որտեղ պատերազմ ճամփենք, կըհաղթեն,

էնոնց դեմ ոչ մեկ չի կարա կայնի:


                9


Խալիֆ նորից զորք-զորաժողով արավ,

Որ գա վեր մեր ազգին կռիվ:

Գիշեր Ծովինար երազ տեսավ,

Ելավ, պատմեց իր երազ, ասաց.

— Թագավոր, արի ինձ ականջ արա

Դու մի էրթա պատերազմ:

Թագավոր ասաց,— Ինչո՞ւ:

Ասաց.— էս գիշեր երազ եմ տեսե:

Ասաց.— Ի՞նչ երազ ես տեսե:

Ասաց.— Էս գիշեր տեսա մանր աստղեր,

Հանկարծ վրա տվին մեծին,

Էդ մեծ աստղ ցոլաց֊-ցոլաց,

Էկավ մեր դռան առեջ ընկավ:

— էհ,— ասաց,— Ծովինար, քեզ համար կըքնես,

Ուրիշի համար երազ կըտեսնես:

Քանի ջահել եմ, ժամանակն է՝

էրթամ քո հոր երկիր քանդեմ,

Հայի քոք կտրեմ, տամ արևուն:

էն էլ ասաց.— Քո կամքն է, խալիֆ,

Կերթաս դու գիտես, կըմնաս դու գիտես:

էլավ, ընկավ զորքի առեջ,

էկավ,Կապուտկող փաթթեց, նստավ:

Յոթ տարի կռիվ արեց.

Քաղքցիք մացին քաղքի մեջ,

Մացին առանց վար ու ցանք,

Սերմ էլ գետին չթալին:

Յոթ տարի որ քաղքից չելան,

Քաղքի մեջ ինչ կար֊-չկար, կերան,

Թանկություն ընկավ քաղաք,

Սովամահ կըմեռնին մարդեր:


Գագիկ թագավոր,իր մեծամեծներ,

Բերին նորից զորք կապին, ասին.

— Մեր ուժ չի պատի էնոր,

Համա ինչ էղնի,կռիվ տի անենք,

Թե չէ մեր երկիր քարուքանդ կանի,

Ինչ կա-չկա՝ կառնի կըտանի:

Գագիկ թագավոր ասաց.

— Գիշերվա մի վախտ ձեն-ձուն որ դադրի,

Ընկեք զորքի մեջ, ջարդեք:

Գիշերվա կեսին ձեն-ձուն որ կտրավ,

Գագիկ թագավոր հրաման էտուր:

Տղեկներ էլան, տեսան քաղքից դուրս

Լուսեղեն մարդ մի կէծակե թուր ձեռ

Ընկե զորքի մեջ, կըջարդե:

«Մեր սուրբ հրաշքն է, սուրբ Կարապետ»,—

Ասին, ու վրա տվին էնոնց.

էն վերևից, էսոնք գետնից, ամեն ջարդին:

Կռապաշտի զորք շշկռավ

Առջևին դարձավ վեր ետինին,

Ետին դարձավ վեր առջեվին,

Էնպես ջարդին, սպանեցին, կոտորեցին,

Արուն Էլավ, բռնեց դաշտ,գնաց:

Խաբար տարան խալիֆային, թե՝

«Ի՛նչ կանես, զորք կոտորվեց, վերջացավ»:

Կռապաշտ թագավոր էդ լսավ, փախավ:

Բայց ուր տի փախներ:

Էս դին կըփախներ՝ Գագիկի զորքն Էր,

Էն դին կըփակներ՝ Թորոսի զորքն Էր,

ճար-հնար չկար, ազատում չկար:

Զինք շատ նեղն ընկավ:

Վերջ նստեց Շամա ուղտ,կանչեց.

— Կռքեր,կռքեր ինձ ազատ արեք,

Քառսուն երինջ մատաղ կանեմ:

Է, կռքեր կըգա՞ն օգնության՝

Ոչ մեկ կուռք չեկավ օգնության:

Մեկ Էլ կանչեց, ասաց.— Ո՜վ կռքեր,

Ինձ Էս փորձանքից ազատ արեք,

Մի փութ արծաթ բաշխեշ կըտամ:

Մի փութ ոսկի բաշխեշ կըտամ:

Էլի կռքեր չեկան օգնության,

Ախր կուռք ինչ Է, որ գա օգնության,

Վերջ կանչեց իր ջոջ կուռք, ասաց.

— Քո բախտն եմ ընկե, ջոջ կուռք,

Դու ինձ ազատ անես Էս ազգից.

Թե ես անվնաս դաոնամ տուն,

Իմ երկու տղեն կանեմ քեզ մատաղ:

Հենց Էդ ասաց, դիվանք Էկան,

Մտան ուղտի փորու տակ,

Առան խալիֆ, տարան Բաղդադ:


              10


Աղոթարան էր, լուս բացվեր էր.

Ծովինար էլավ պալատի տանիս, տեսավ՝

Խալիֆան հեծած Շամա ուղտ,

Առանց զորք, առանց զորապետ կըգա,

Սևցեր է, էղե կուպր:

էկավ, հասավ պալատին,

Վռազով իրեն թալեց դուռ:

Ծովինար տանիսից իջավ, ասաց.

— Յա՜, թագավոր, խեր էղնի,

էս յոթ տարի քո ձեն լավ կըգար,

էդ ի՞նչ է էղե,

Ո՞ւր է քո զորք,

Ո՞ւր է քո զորապետ:

Խալիֆան պատասխան տվեց, ասաց.

— Կնիկ, Էնպես արի զգյավուրներ,

Քաղաք փաթթի,նստա,

Գագիկ պիտի թասլիմ Էղներ,

Մեկ էլ էւոոնց աստվածն էր, ինչ էր,

Լուսեղեն մարդ մի կեծակե թուր ձեռին

Բուռ-բուռ կրակ թավեց վերից:

էն վերևից,Գագիկի զորք գետնից,

Կոտորած գըցին իմ զորքի մեջ,

Առջևին դարձավ վեր ետինին,

Ետին դարձավ վեր առջևնին,

էնպես ջարդին, սպանեցին, կոտորեցին,

Արուն էլավ, բռնեց դաշտ,գնաց:

Պիտի ես էլ ընկնեմ մեջ՝

Հեծա իմ ուղտ, ւիախա, էկա:

Ինչքան կռքերուն իւնէդիրք արի,

Ինչքան Էնոնց մատւսղ ասի,

Ոսկի, արծաթ ընծա ասի,

Ոչ մեկ չեկավ ինձ օգնության,

Ոչ մեկ չեկավ ինձ ազատեր:

Իմ երկու տղեն մատաղ եմ կանչեր

Նոր ջոջ կուռք Էկե,

Ւնձ առե թևին, բերե էստեղ:

Ծովինար էդտեղ միտք արեց,

Թե «էդ իմ տղեք հասւոաւո տի մորթի,

Կռքերին մատաղ կանի»:


Գիշեր քնավ, երազ տեսավ.

Տեսավ իրեն երկու ճրագ կար.

Կըգար առջևով անցնելուն՝ կըհանգչեր,

Ու կդառնար հեղ մ՛ էլ լուս կըտար:

էլավ առավոտ, երբ զարթնեց,

Կանչեց իր էրկու տղեկներ էբի,

Մեկ վեր մեկել չոքին էդիր,

Մեկել վեր մեկել չոքին էդիր,

Բռնեց, էրեսներ պաքեց, էլաց:

Տղեկներ հարցուցին.— Մարե, ի՞նչի կըլաս:

Ծովինար լալեն ասաց,

— Ջեր հեր յոթ տարի գացեր էր կռիվ.

Վերջին գիշեր, որ պիտի հաղթեր,

Լուսեղեն մարդ մի կեծակե թուր ձեռ

Բուռ-բուռ կրակ է թափե վերից:

էն վերևից, հայերի զորք գետնից,

Ջարդեր են էնոր զորք, զորապետ,

Ինք հազիվ է փախե, էկե.

Ւր ջոջ կուռքին ձեզ մատաղ է կանչե,

էն էլ առե թևին, բերե տուն:

էս գիշեր երազ տեսա,

Որ իմ երկու ճրագ,

Կըգար առջևով անցնելուն,կըհանգչեր,

Ու կըդառնար հեզ մէլ լուս կըտսր:

էն ձեզ օղորթ կըսպանի,

Կռքերին մատաղ կանի,

Փախեք,գնացեք Հայաստան,

Գագիկ թագավորի երկիր;

Գիշեր պայծառ աստղ բռնեք ձեզ նշան.

Ցերեկն էլ՝ արևելք, գնացեք:


Սանասար, Բաղդասար էլան,

Առան իրենց թրեր, նետ-աղեղ,

Պագին իրենց մոր ծիծ,

Ջիեր քաշին դուրս, հեծան, ասին.

— Մարե, դե խալիֆ թող գա,

Մեզ բռնի, մեր վիզ կտրի:


էկավ, օր բացվավ,

Խալիֆ գնաց կռքարան աղոթք,

Կռքարանից ձեն է լավ, ասաց.

— Քո տղեկներ՝ Սանասար, Բաղդասար,

Բեր, աոջև մեզ մատաղ արա,

Դու ինչ մուրազ արեր էս,

Քո մուրազին հւսուցեր ենք քե:

Ու էկավ խալիֆ, իր թախտ նստավ,

Կանչեց իր մարդեր, ասաց,

- Բերեք, տղեքի ականջներ տի կտրենք,

Մեր Ջոջ կուռքին մատաղ տի անենք:

Հրաման արձակեց, ապա,

Որ գեղ-գեղով, քաղաք– քաղաքով գան,

Փառք տան կուռքերին իրանց:

Տախմանից բռնած չուրի ծով,

Հազար-հազար մարդ թափավ էնտեղ,

Դաշտ ու ձոր բռնեց կայնավ,

էնքան լցվան, էնքան լցվան,

Որ ասեղ թալեր, չէր ընկնի գետին:

Խալիֆ ասաց.— Գացեք, բերեք տղեկներ:

Գացին մոտ Ծովինար խաթուն, ասին.

— Խալիֆ տղեկներ կուզի մատաղ անի,

Տուր տղեկներ տանենք:

Ծովինար խաթուն ասաց.

— Իմ տղեկներ խալիֆի տղեկներ չե՞ն, տարեք.

Համա ո՞ւր է Սանասար, ո՞ւր է Բաղդասար:

էկան, ասին.— Ւ՞նչ տղեք, ի՞նչ բան,

Տղեք չկան, տղեք փախեր են:


               11


Երկու ախպեր՝ Սանասար, Բաղդասար,

Չորս օր գիշեր-ցերեկ քշեցին,

Խալիֆի հողից դուրս էլան,

Հասան ղարիբ երկիր մի:

էնտեղ գետ մի կըգար, կանցներ:

Ձուկ կար գետի մեջ,

Ձկներու հետ ցածրացան, գացին.,

Ւջան նեղ ձոր մի:

Տեսան առու մի սարեն կըգար,

Կըզարկեր մեջ էդ գետին,

Կըկտրեր էդ գետ,

Կըշերտեր ջուր ի մեջտեղ,

Ապա կըխառնվեր գետին, կերթեր:

Բաղդասար ախպոր հարցուց.

— Սանասա՛ր, ախպեր,

էդ առվի զորություն ինչ է,

Որ ահագին գետ կըկտրի, կանցնի:

Կըդիպնի դեմի փիլին,

նոր կրդառնա կըխառնվի Էնոր,կերթա:

Շատ եմ զարմացե, ախպեր,

էդ բարակ ջուր ի՞մալ ջուր է:

Սանասար ասաց.— Բաղդասար,

էդ ազնացորդու ջուր է.

Ով էդոր ական ջուր խմե,

էնպես զորեղ կտրիճ կեղնի,

Որ չեն կարա մեղք դնի գետին:

Ով որ էդ ջրի ակ գտնի,

Իր տուն էդ ջրի վրա դնի:

Էնոր զարմ ու զավակներ

Ազնացորդի կեղնեն:


Բաղդասար ասաց,— Ախպեր,

Արի էս ջրից մեկ-մեկ բուռ խմենք,

էրթանք էդոր ակ զըտնենք,

Վեր ական տուն շինենք, նստենք,

Որ մեր զավակներ զորեղ էղնեն:


էրկու ախպեր էլան,

էն ջոջ գետ անցան,

Առուն առան, գացին:

Ասով, Կասկետով, Հորգովով գացին,

էլան Անդովկա սարի գլուխ,

Գտան աղբրի ակ, նստան՛

Երկիր վիրունի էր, քարափրթա,

Սարեր, ձորեր, անդունդք,

Անտառ, արջ ու գազան,

Անուշ ջրեր, դաշտ ու ծաղկունք,

էդ երկիր շատ հավնեցան:

էդտեղ Սանասար երդում արեց,

«Հացն ու գինին, դեր կենդանին»,— ասաց.


— Մենք էլ էս տեղիս չենք էրթա.

Մենք զոռբա, էս ջուր զոռբա,

Տեղն էլ աղեկ է, անուշ,

էստեղ շենլիք շինենք, ապրենք:

Բաղդասար ասաց,— Լավ կասես, ախպեր,

Աղբուրի ջուր անուշ է,

Տեղն էլ անուշ է,

Մենք էստեղեն ո՞ւր էրթանք,

Մեր տուն էստեղ շինենք, ապրենք:

Սանասար ասաց,— Դու գնա նեճիր,

Ես էլ քարեր դնեմ իրար վրա,

Նշանագահ անեմ, որ գեղ շինենք:

«Յոթ օր իրար վրա Բաղդասար նեճիր արեց,

Յոթ օր Սանասար ջոջ-ջոջ քարեր բերեց,

Ամեն մի քար մի սար, մի քարափ,

Սանասար գնաց արևելի կողմ,

Բաղդասար գնաց արևմտի կողմ:

Քարեր բերին, պրծան,

Աստված կանչին, ձեռ իրար տվին,

էղան վարպետ, քար վեր քարի դրին,

Իրենց բերդի հիմ թալին:


          12