Difference between revisions of "Սասունցի Դավիթ"

From armeniapedia.org
Jump to: navigation, search
 
(22 intermediate revisions by 2 users not shown)
Line 1: Line 1:
 +
Table of Contents
 +
*ԵՐԿՈԻ  ԽՈՍՔ (below)
 +
*[[Սասունցի Դավիթ I:1]]
 +
*[[Սասունցի Դավիթ I:2]]
 +
*[[Սասունցի Դավիթ II:1]]
 +
*[[Սասունցի Դավիթ II:2]]
 +
*[[Սասունցի Դավիթ III:1]]
 +
*[[Սասունցի Դավիթ III:2]]
 +
*[[Սասունցի Դավիթ IV:1]]
 +
*[[Սասունցի Դավիթ IV:2]]
 +
 +
 +
 
ԵՐԿՈԻ  ԽՈՍՔ
 
ԵՐԿՈԻ  ԽՈՍՔ
  
 
«Սասունցի Դավիթ» էպոսի առաջին համահավաք բնագիրը կազմվել է 1939ին՝ նրա 1000–ամյակի տոնակատարության նախօրեին: Սույն աշխատւթյունը էպոսի համահավաք բնագիրը կազմելու երկրորդ փորձն է, որի համար 1936, 1944 և 1951 թթ. երեք գրքերում հրապարակված 53 պատումից բացի, հիմք են ծաոայել նաև 1977, 1979 թթ. առանձին ժողովածուներով հրապարակված ու բանահյուսական արխիվներում պահպնվող նորաահայտ պատումները, որոնց թիվն անցնում է քաոասունից: Ի տարբերություն մեր նախորդների, նոր համահավաքը կազմել  ենք ավելի քան հարյուր պատումի հիման վրա:Եվ եթե նկատի ունենանք, որ յուրաքանչյուր պատում, իբրև էպոսի բնագիր, իր հետ մի նոր երանգ, մի նոր գիծ բերելով, հարստացնում է էպոսի աշխարհը, խորացնում նրա գաղափարախոասթյունն ու այն կրող կերպարների բնութագիրը, ապա պարզ կդաոնա, թե քաոասունյոթ նորահայտ պատումը որքան է ընդարձակել էպոսը՝ պատմական իրականության համապարփակ ընդգրկման, կերպարների աոավել կատարյալ կերտման և ընդհանրապես  գեղարվեստական ձևերի անհատնում բազմազանության աոումներով:
 
«Սասունցի Դավիթ» էպոսի առաջին համահավաք բնագիրը կազմվել է 1939ին՝ նրա 1000–ամյակի տոնակատարության նախօրեին: Սույն աշխատւթյունը էպոսի համահավաք բնագիրը կազմելու երկրորդ փորձն է, որի համար 1936, 1944 և 1951 թթ. երեք գրքերում հրապարակված 53 պատումից բացի, հիմք են ծաոայել նաև 1977, 1979 թթ. առանձին ժողովածուներով հրապարակված ու բանահյուսական արխիվներում պահպնվող նորաահայտ պատումները, որոնց թիվն անցնում է քաոասունից: Ի տարբերություն մեր նախորդների, նոր համահավաքը կազմել  ենք ավելի քան հարյուր պատումի հիման վրա:Եվ եթե նկատի ունենանք, որ յուրաքանչյուր պատում, իբրև էպոսի բնագիր, իր հետ մի նոր երանգ, մի նոր գիծ բերելով, հարստացնում է էպոսի աշխարհը, խորացնում նրա գաղափարախոասթյունն ու այն կրող կերպարների բնութագիրը, ապա պարզ կդաոնա, թե քաոասունյոթ նորահայտ պատումը որքան է ընդարձակել էպոսը՝ պատմական իրականության համապարփակ ընդգրկման, կերպարների աոավել կատարյալ կերտման և ընդհանրապես  գեղարվեստական ձևերի անհատնում բազմազանության աոումներով:
  
Մենք, իհարկե, չենք կարող հավակնել, թե անմնացորդ օգտագործել ենք պատումների ընձեոած բոլոր հնարավորությունները:Բայց որ ձգտել ենք դրան և ամեն միջոց գործադրել իրականություն դարձնել այն, անկասկած է և անվիճելի:Համահավաքը ամբողջական ու կատարյալ ներկայացնելու ձգտումով, իբրև լավագույն պատում, օգտագործել ենք նաև նախորդ համահավաքը, վերցնելով այն ամենալավագույնը, ինչ կա նրա մեջ: Ընթերցողը մեր բնագրի որոշ միջադեպերում ու հատվածներում նմանություն կգտնի նախորդ  համահավաքի  հետ: Դա  միանգամայն    բնական է, որովհետև թե՛ մեզ և թե՛ մեր նախորդների համար շատ հաճախ    հիմք է ծաոայել միևնույն և միակ  պատումը: Մեր ձեոքի տակ եղած ավելի քան քառասուն նոր պատումը՝ սյուժեների,  միջադեպերի,  կերպարների  ակնհայտ    հարստությամբ հանդերձ, մեզ հնարավորություն չի տվել սյուժետա֊յին գծի զարգացման նոր ընթացք ընտրելու կամ՝ որոշ մի֊ջադեպեր  նորովի  կազմելու: Ընդհանրապես  մենք  ձգտել ենք ոչ թե տարբերվել նախորդից և հանուն դրա քմահաճորեն շեղվել կամ անտեսել ավանդույթի ու վիպական շարունակության  ուժով  մեզ  հասած  գեղարվեստական  արժեքները, այլ՝ դրանք օգտագործելով, լրացնել և հնարավորին չափ բնագրին տալ նոր որակ: Մի քանի նոր կերպարների, ենթասյուժեների,  բազմաթիվ  նոր  միջադեպերի  ու  գործողությունների  ներմուծումը  բնագիր՝  այդ  քանի  լավագույն ապացույցներն  են:  Պատկերը  կամբողջանա,  եթե ավելացնենք  նաև  հյուվածքի  մեր  եղանակը,  նյութի  ընտրության մեր սկզբունքը և այն նոր ոճերը, որ մենք քաղել ենք հրապարակվւսծ ու արխիվներում պահպանվող  նորահայտ  քաոասունյոթ  պատումից:Մեր  համահավաք  բնագիրը  երեք հազար տողով ավել է նախորդից:Դա ինքնին շատ բան է ասում, դա քանակի հետ միասին նաե որակ է, որին հասնելու  համար  մենք  միաժամանակ  զգուշացել  ենք  նախորդ համահավաքում տեղ գտած կոմպոզիցիոն շեղումներից, մի քանի  պարբերությունների,  միջադեպերի,  ենթասյուժեների և կերպարների բացթողումներից, ինքնահնար բաոերի, տողերի,  կապակցությունների  հավելումներից,     ինչպես  նաև որոշ  միջադեպերը  անհարկի  երկարացնելու    գայթակղությունից  կամ  հպանցիկ  անցնելուց:  Բնավ  չենք  տարակուսում, որ կատարելության հասնելու ձգտումով, քննադատաբար կվերաբերվեն նաև մեր  համահավաքին  մեզնից հետո նոր համահավաք բնագիր կազմողները:
+
Մենք, իհարկե, չենք կարող հավակնել, թե անմնացորդ օգտագործել ենք պատումների ընձեոած բոլոր հնարավորությունները:Բայց որ ձգտել ենք դրան և ամեն միջոց գործադրել իրականություն դարձնել այն, անկասկած է և անվիճելի:Համահավաքը ամբողջական ու կատարյալ ներկայացնելու ձգտումով, իբրև լավագույն պատում, օգտագործել ենք նաև նախորդ համահավաքը, վերցնելով այն ամենալավագույնը, ինչ կա նրա մեջ: Ընթերցողը մեր բնագրի որոշ միջադեպերում ու հատվածներում նմանություն կգտնի նախորդ  համահավաքի  հետ: Դա  միանգամայն    բնական է, որովհետև թե՛ մեզ և թե՛ մեր նախորդների համար շատ հաճախ    հիմք է ծաոայել միևնույն և միակ  պատումը: Մեր ձեոքի տակ եղած ավելի քան քառասուն նոր պատումը՝ սյուժեների,  միջադեպերի,  կերպարների  ակնհայտ    հարստությամբ հանդերձ, մեզ հնարավորություն չի տվել սյուժետա֊յին գծի զարգացման նոր ընթացք ընտրելու կամ՝ որոշ մի֊ջադեպեր  նորովի  կազմելու: Ընդհանրապես  մենք  ձգտել ենք ոչ թե տարբերվել նախորդից և հանուն դրա քմահաճորեն շեղվել կամ անտեսել ավանդույթի ու վիպական շարունակության  ուժով  մեզ  հասած  գեղարվեստական  արժեքները, այլ՝ դրանք օգտագործելով, լրացնել և հնարավորին չափ բնագրին տալ նոր որակ: Մի քանի նոր կերպարների, ենթասյուժեների,  բազմաթիվ  նոր  միջադեպերի  ու  գործողությունների  ներմուծումը  բնագիր՝  այդ  քանի  լավագույն ապացույցներն  են:  Պատկերը  կամբողջանա,  եթե ավելացնենք  նաև  հյուվածքի  մեր  եղանակը,  նյութի  ընտրության մեր սկզբունքը և այն նոր ոճերը, որ մենք քաղել ենք հրապարակվւսծ ու արխիվներում պահպանվող  նորահայտ  քաոասունյոթ  պատումից: Մեր  համահավաք  բնագիրը  երեք հազար տողով ավել է նախորդից:Դա ինքնին շատ բան է ասում, դա քանակի հետ միասին նաե որակ է, որին հասնելու  համար  մենք  միաժամանակ  զգուշացել  ենք  նախորդ համահավաքում տեղ գտած կոմպոզիցիոն շեղումներից, մի քանի  պարբերությունների,  միջադեպերի,  ենթասյուժեների և կերպարների բացթողումներից, ինքնահնար բաոերի, տողերի,  կապակցությունների  հավելումներից,   ինչպես  նաև որոշ  միջադեպերը  անհարկի  երկարացնելու    գայթակղությունից  կամ  հպանցիկ  անցնելուց:  Բնավ  չենք  տարակուսում, որ կատարելության հասնելու ձգտումով, քննադատաբար կվերաբերվեն նաև մեր  համահավաքին  մեզնից հետո նոր համահավաք բնագիր կազմողները:
  
 
Մենք, իբրև անխախտ սկզբունք, պահպանել ենք էպոսի սյուժետային գծի զարգացման ընթացքը և կոմպոզիցիոն ամբողջականոլթյունը:Բազմաթիվ նման միջադեպերից և սյուժեներից վերցրել ենք միայն գաղափարական ու գեղարվեստական տեսակետից լավագույնը, լրացնելով ու հարստացնելով այն պատումներում եղած նոր բաղադրամասերով, միջադեպերով, սյուժեներով, ենթասյուժեներով և աոանձին բառերով: Տառացիորեն ոչինչ ինքնահնար չի ավելացվել համահավաքին՝ սկսած աոանձին բաոերից, վերջացրած սյուժեներով ու միջադեպերով: Հատվածները, պարբեբություններն ու միջադէպերը իրար հետ կապելու համար, եթե դրա կարիքը զգացվել է, համապատասխան բաոեր ու տողեր բերվել են միայն ու միայն պատումներից: Վերացվել, ավելի ստույգ, խմբագրվելեն բոլոր այն միջադեպերի, սյուժեների, պարբերությունների կրկնողթյունները, որոնք պատկանում են Դավթի ճյուղին, սակայն ասացողները շփոթելով պատմել են Սանասարի կամ Մեծ ու Փոքր Մհերների վերաբերյալ:սմբագրվել է նաև պատումներում եղած միջադեպեբի ու սյուժեների հաջորդականության շփոթը:
 
Մենք, իբրև անխախտ սկզբունք, պահպանել ենք էպոսի սյուժետային գծի զարգացման ընթացքը և կոմպոզիցիոն ամբողջականոլթյունը:Բազմաթիվ նման միջադեպերից և սյուժեներից վերցրել ենք միայն գաղափարական ու գեղարվեստական տեսակետից լավագույնը, լրացնելով ու հարստացնելով այն պատումներում եղած նոր բաղադրամասերով, միջադեպերով, սյուժեներով, ենթասյուժեներով և աոանձին բառերով: Տառացիորեն ոչինչ ինքնահնար չի ավելացվել համահավաքին՝ սկսած աոանձին բաոերից, վերջացրած սյուժեներով ու միջադեպերով: Հատվածները, պարբեբություններն ու միջադէպերը իրար հետ կապելու համար, եթե դրա կարիքը զգացվել է, համապատասխան բաոեր ու տողեր բերվել են միայն ու միայն պատումներից: Վերացվել, ավելի ստույգ, խմբագրվելեն բոլոր այն միջադեպերի, սյուժեների, պարբերությունների կրկնողթյունները, որոնք պատկանում են Դավթի ճյուղին, սակայն ասացողները շփոթելով պատմել են Սանասարի կամ Մեծ ու Փոքր Մհերների վերաբերյալ:սմբագրվել է նաև պատումներում եղած միջադեպեբի ու սյուժեների հաջորդականության շփոթը:
Line 12: Line 25:
  
 
Վերջում հարկ ենք համարում ընդգծել, որ համահավաքը գաղափարական ու գեղարվեստական ձևերի հարստությամբ ավելի է բարձր ու ամբողջական, քան ամեն մի պատում առանձին վերցրած:Բայց, չնայած դրան, այն հեռու է կատարյալ համարվելուց, ոոովհետե. նրա մեջ դեոևս չի հաջողվել խտացնել էպոսի աւ|ելի քան հարյուր պատումի բոլոր արժանիքները, մի բան, որին կարելի է հասնել ոչ թե մեկ կամ երկու, այլ տասնյակ համահավաքների հիման վրա: Այս առումով մեր համահավաքների լոկ մի փորձ է էպոսի կատարյալ բնագրի ստեղծման ճանապարհին:
 
Վերջում հարկ ենք համարում ընդգծել, որ համահավաքը գաղափարական ու գեղարվեստական ձևերի հարստությամբ ավելի է բարձր ու ամբողջական, քան ամեն մի պատում առանձին վերցրած:Բայց, չնայած դրան, այն հեռու է կատարյալ համարվելուց, ոոովհետե. նրա մեջ դեոևս չի հաջողվել խտացնել էպոսի աւ|ելի քան հարյուր պատումի բոլոր արժանիքները, մի բան, որին կարելի է հասնել ոչ թե մեկ կամ երկու, այլ տասնյակ համահավաքների հիման վրա: Այս առումով մեր համահավաքների լոկ մի փորձ է էպոսի կատարյալ բնագրի ստեղծման ճանապարհին:
 
 
                          Ճյուղ առաջին
 
 
Սանասար և Բաղդասար
 
 
 
ՈՂՈՐՄԻՍ-ՆԱԽԵՐԳ
 
 
1
 
Դառնանք զօղորմին  տանք,  զօղորմին,
 
 
Գագիկ թագավորին.
 
 
Դառնանք զօղորմին  տանք,  զօղորմին,
 
 
Ծովինար խաթունին.
 
 
Դառնանք զօղորմին  տանք,  զօղորմին,
 
 
Սանասարին,  Բաղդասարին.
 
 
Դառնանք զօղորմի՜ն  տանք,  զօղորմին,
 
 
Դեղձուն  ճուղ-Ծամին.
 
 
Դառնանք զօղորմին  տանք,  զօղորմի՜ն,
 
 
Քեռի Թորոսին.
 
 
Խաղա՛նք,  ճուղե  ճուղ գանք
 
 
Վեր Աանասար,  Բաղղասարի ճյուղի:
 
 
 
 
ՄԱՍ Ն    ԱՌԱՋԻՆ
 
 
ԿՌԻՎ  ԲԱՂԴԱԴԻ  ԽԱԼԻՖԱՅԻ  ԴԵՄ
 
 
 
 
                  2
 
 
Վաղ  ժամանակին  մեջ  երկիր Հայոց,
 
 
Կաղզվանից  դեն,  մեջ քերդ Կապուտին
 
 
Գադիկ թագավոր կընստեր թախտ:
 
 
Գագիկ թագավոր ծեր, իմաստուն  էր,
 
 
Զարմ ու զավակներ չուներ,
 
 
Մեկ  ւսղջիկ  ուներ շատ  ւոեսակով,
 
 
Անուն  Ծովինար խաթուն:
 
 
 
Հ,այաստան  աշխարքեն Հեռու,
 
 
Հեռու  մեջ Բաղդադ քաղքին,
 
 
Կռապաշա խալիֆ կընստեր թաիւտւ
 
 
Էն շատ լար  ու խարդախ  Էր,
 
 
Շատ զոր ու զորընդեզ.
 
 
Էնոր  ահու աշխարք կըդողար,
 
 
Պռունկ կըպատռեր՝ ով անուն տար:
 
 
 
Կեղնի  օր  մի  էդ խալիֆան
 
 
Զորք կըկապի,  կըգա մեր երկիր,
 
 
Մեր ազգ կըջարդի, կընվազցու,
 
 
Գագիկ թագավոր խսւրզադար կւււնի,
 
 
Շատ առ ու ավար կրտանի,
 
 
Շատ գերի կըբռնի,  կերթա:
 
 
Գագիկ թագավոր տարեկան
 
 
Քառսուն  կոտ ոսկի  կրտար  էնոր,
 
 
Քառսուն կնիկ,  ւսխվիկ կըտար,
 
 
Քառսուն խորոտ  տղա  կըտար,
 
 
Քառսուն ըղտաբեռ ցորեն կըտար,
 
 
Քառսուն  ըղտաբեռ գարի  կըտար,
 
 
Նախիրներով եզ ու գոմեշ...
 
 
 
էդ վախտ  ուրիշ  թագավորներ,
 
 
Ջորք֊-զորսւպետ  առած,
 
 
Կռիվ կըգան վեր խալիֆին:
 
 
Կուզեն  Բաղդադ քաղաք քանդեն,
 
 
Ինչ կւս֊-չկա լոպկեն տանեն:
 
 
Բաղդադու խալիֆ յոթ տարի
 
 
Գիշեր֊-ցերեկ կըռիվ կըտա,
 
 
Թշնամու զորք֊-զորապետ  կըջարդի,
 
 
Կէլնի  նորեն  կընստի  թախտ:
 
 
 
Որ  կընստի թախտ,  կրկանչի  վեզիր,  կասի,
 
 
—  Ցոթ տարի կւս,  աշխարքից Հայոց,
 
 
Խարջ ու խարաջ չենք հավաքե,
 
 
ճամփի քո մարդեր, թող էրթան,
 
 
Մեր խարջ  առնեն,  դառնանք:
 
 
Վեզիր կըկանչի իր մարդեր,  կասի,
 
 
— Ելեք,  գացեք  երկիր Հայոց,
 
 
Յոթ տարվան հարկ  աոեք,  դարձեք:
 
 
 
էդ մարդեր  էկան,  Հասան  Հայաստան,
 
 
էկան  Գագիկ  թագավորի քաղաք,
 
 
Նրա քոշկ ու սարի առջև նստան,
 
 
Խաբար տվին թագաւվորին,
 
 
Թե «մենք խալիֆի  մարգերն  ենք,
 
 
էկեր ենք  յոթ տաարվա հարկ  առնենք,  դառնանք»:
 
 
Հանկարծ լուս մի երևաց նրանց,
 
 
Ւրիշկեցին  վեր,  ինչ տեսնեն՝
 
 
Մի խորոտ  աղջիկ բերդի  գլուխ,
 
 
Արևուն  կասեր.  «Դու դուրս մի  գա,  ես  դուրս  գիկամ»:
 
 
Աղջիկ էնպես խորոտ,  էնպես խորոտ,
 
 
Որ յոթ սարի  ետևեն  էլած
 
 
Յոթ  ավուր լուսնի  կընմանվեր:
 
 
Գիշեր  ու ցերեկ չուտեր, չխմեր
 
 
Մենակ իր տեսքին թամաշա  աներ:
 
 
Հարկ առնողներ ինչ տեսան աղջիկ,
 
 
Խելք  գլխներուց  գնաց,
 
 
Անհուշ,  անակահ ընկան  գետին:
 
 
Մեկ  սհաթեն թագավոր  մարդ ղրկեց,
 
 
էկան,  էնոնք տարան  պալատ:
 
 
Պալատի  մարդեր  թոփ  էլան,
 
 
էդոնց ջուր  տվին,  ուշքի բերին.
 
 
—Ի՞նչ էլավ,—  ասին,— Ի՞նչի ընգաք:
 
 
 
էդհարկ  առնողներ բան չասին,
 
 
էլան,  սուս  ու փուս  դարձան  Բաղղադ:
 
 
Գնացին,  խալիֆին  գլուխ տվին,
 
 
Չոքեչոք  մոտեցան թախտին,  կայնան: Խալիֆան  Հարցուց.
 
 
—  Իմ խարչ բերի՞ք,  չբեր ի՞ք:
 
 
—  Ի՞նչ խարջ, ի՞նչ բան,—  ասին,—
 
 
Էնպես մի բան  ենք  տեսեր,
 
 
Աղեկ Էր՝ մենք չմեռանք,
 
 
Դու տեսներ,  ավատաս  տարով
 
 
Ուշաթափ  կընկներ  գետին:
 
 
Խալիֆան  հարցուց.
 
 
—  Ի՞նչ Էր ձեր տեսած:
 
 
Հարկ  առնողներ ասին.
 
 
Քո  տուն  աստված շինի,
 
 
Դու ի՞նչ կանես  ապրանք ու գանձ,
 
 
Դու ի՞նչ կանես հարստություն,
 
 
Քեզ ունես հող—երկիր,
 
 
Քեզ  ունես  գանձ,  հարստություն,
 
 
Դու շատ  ունես  արծաթ,  ոսկի,
 
 
Դու շատ ունես  անգին քարեր:
 
 
Բայց էդ բոլոր, ինչ դու ունես
 
 
Չեն արժենա էն աղջկան,
 
 
Որ մենք  տեսանք  երկրում Հայոց:
 
 
Գագիկ թագավոր իրեն
 
 
Մի էն տեսակ  աղջիկ ունի,
 
 
Որ  ամեն  մի բան կարժի:
 
 
էդ  աղջիկ հուր հրեղեն  եր,
 
 
Արևուն  կասեր.  «Դու  դուրս  մի  գսւ,
 
 
Ես  եմ,  որ կամ  էսւոեղ»:
 
 
Գիշեր֊ցերեկ լուտեր,  չխմևր,
 
 
Հա նրա շենք ու շնորհքին  աչքեր:
 
 
Բերդի  գլուխ  որ  կըքելեր,
 
 
Արևու նման  փել  կիդեր,
 
 
Մարդու վրա որ Կիրիշկեր,
 
 
Խելք  կըմաղեր,  սիրտ  կըդաղեր:
 
 
էն աղջիկ մենակ քեզ է  արժան,
 
 
Դու էլ ինչ խալիֆ  Բաղդաղու,
 
 
Որ էնոր քեզ կնիկ չառնես:
 
 
Խալիֆի  աչքեր փել  տվին,  վառվան,
 
 
Սիրտ կրակ ու բոց ընկան,
 
 
Կանչեց ուզընկաններ,  ասաց.
 
 
—  Գացեք,  Ծովինար ուզեք ինձ համար:
 
 
Ուզընկաններ էկան,  ասին.
 
 
—  Թագավոր,  քո  աղջիկ  ւոաս  խալիֆին:
 
 
Գագիկ  թագավոր  ասաց.
 
 
—  Ես  հայ  եմ,  էն՝  արաբ,
 
 
Ես խաչապաշտ  եմ,  էն  կռապաշտ,
 
 
Ինչպես իմ աղջիկ  տամ  էնոր.
 
 
Չէ,  էդ էլնելու բան չէ,
 
 
Ես իմ աղջիկ չեմ տա էնոր:
 
 
Ուզրնկաններ  ասին.—  Թագավոր,
 
 
Խաթրով էղնի տի տաս,
 
 
Կովով էղնի  ւոի  տաս:
 
 
Թե քո  աղջիկ  չտաս,
 
 
Քո թախտ  ու թագ կավիրենք,
 
 
Քո  ազգ ու տակ  սրի կըտանք,
 
 
Քո երկիր քար ու քանդ կանենք:
 
 
Գագիկ  ասաց.—  Կռիվ կանեմ, չեմ տա:
 
 
 
                    3
 
 
Ուզընկաններ դարձան,  գացին Բաղդադ:
 
 
Խալիֆ  զորք,  զորապետ կանչեց,  ասաց.
 
 
—  Գագիկ թագավոր  Ծովինար չի  տա.
 
 
Ես  էլ իմ ցեղից  աղջիկ չեմ առնի:
 
 
Ելեք,  էրթանք Հայաստան
 
 
Աղջիկ  կըտա,  կըտա, չի  տար,
 
 
Քար քաղենք,  ավազ մաղենք,
 
 
Ինչ կա, չկա առնենք, դառնանք՛
 
 
էլան, ընկան ճամփա,
 
 
էկան հայոց թագավորի վրա,
 
 
Ինչպես մորեխ՝ քաղաք բռնին, նստան:
 
 
Խաբար  տվին,  ասին.—  Գագիկ թագավոր,
 
 
Քո  աղջի%
 

Latest revision as of 09:05, 12 February 2006

Table of Contents


ԵՐԿՈԻ ԽՈՍՔ

«Սասունցի Դավիթ» էպոսի առաջին համահավաք բնագիրը կազմվել է 1939ին՝ նրա 1000–ամյակի տոնակատարության նախօրեին: Սույն աշխատւթյունը էպոսի համահավաք բնագիրը կազմելու երկրորդ փորձն է, որի համար 1936, 1944 և 1951 թթ. երեք գրքերում հրապարակված 53 պատումից բացի, հիմք են ծաոայել նաև 1977, 1979 թթ. առանձին ժողովածուներով հրապարակված ու բանահյուսական արխիվներում պահպնվող նորաահայտ պատումները, որոնց թիվն անցնում է քաոասունից: Ի տարբերություն մեր նախորդների, նոր համահավաքը կազմել ենք ավելի քան հարյուր պատումի հիման վրա:Եվ եթե նկատի ունենանք, որ յուրաքանչյուր պատում, իբրև էպոսի բնագիր, իր հետ մի նոր երանգ, մի նոր գիծ բերելով, հարստացնում է էպոսի աշխարհը, խորացնում նրա գաղափարախոասթյունն ու այն կրող կերպարների բնութագիրը, ապա պարզ կդաոնա, թե քաոասունյոթ նորահայտ պատումը որքան է ընդարձակել էպոսը՝ պատմական իրականության համապարփակ ընդգրկման, կերպարների աոավել կատարյալ կերտման և ընդհանրապես գեղարվեստական ձևերի անհատնում բազմազանության աոումներով:

Մենք, իհարկե, չենք կարող հավակնել, թե անմնացորդ օգտագործել ենք պատումների ընձեոած բոլոր հնարավորությունները:Բայց որ ձգտել ենք դրան և ամեն միջոց գործադրել իրականություն դարձնել այն, անկասկած է և անվիճելի:Համահավաքը ամբողջական ու կատարյալ ներկայացնելու ձգտումով, իբրև լավագույն պատում, օգտագործել ենք նաև նախորդ համահավաքը, վերցնելով այն ամենալավագույնը, ինչ կա նրա մեջ: Ընթերցողը մեր բնագրի որոշ միջադեպերում ու հատվածներում նմանություն կգտնի նախորդ համահավաքի հետ: Դա միանգամայն բնական է, որովհետև թե՛ մեզ և թե՛ մեր նախորդների համար շատ հաճախ հիմք է ծաոայել միևնույն և միակ պատումը: Մեր ձեոքի տակ եղած ավելի քան քառասուն նոր պատումը՝ սյուժեների, միջադեպերի, կերպարների ակնհայտ հարստությամբ հանդերձ, մեզ հնարավորություն չի տվել սյուժետա֊յին գծի զարգացման նոր ընթացք ընտրելու կամ՝ որոշ մի֊ջադեպեր նորովի կազմելու: Ընդհանրապես մենք ձգտել ենք ոչ թե տարբերվել նախորդից և հանուն դրա քմահաճորեն շեղվել կամ անտեսել ավանդույթի ու վիպական շարունակության ուժով մեզ հասած գեղարվեստական արժեքները, այլ՝ դրանք օգտագործելով, լրացնել և հնարավորին չափ բնագրին տալ նոր որակ: Մի քանի նոր կերպարների, ենթասյուժեների, բազմաթիվ նոր միջադեպերի ու գործողությունների ներմուծումը բնագիր՝ այդ քանի լավագույն ապացույցներն են: Պատկերը կամբողջանա, եթե ավելացնենք նաև հյուվածքի մեր եղանակը, նյութի ընտրության մեր սկզբունքը և այն նոր ոճերը, որ մենք քաղել ենք հրապարակվւսծ ու արխիվներում պահպանվող նորահայտ քաոասունյոթ պատումից: Մեր համահավաք բնագիրը երեք հազար տողով ավել է նախորդից:Դա ինքնին շատ բան է ասում, դա քանակի հետ միասին նաե որակ է, որին հասնելու համար մենք միաժամանակ զգուշացել ենք նախորդ համահավաքում տեղ գտած կոմպոզիցիոն շեղումներից, մի քանի պարբերությունների, միջադեպերի, ենթասյուժեների և կերպարների բացթողումներից, ինքնահնար բաոերի, տողերի, կապակցությունների հավելումներից, ինչպես նաև որոշ միջադեպերը անհարկի երկարացնելու գայթակղությունից կամ հպանցիկ անցնելուց: Բնավ չենք տարակուսում, որ կատարելության հասնելու ձգտումով, քննադատաբար կվերաբերվեն նաև մեր համահավաքին մեզնից հետո նոր համահավաք բնագիր կազմողները:

Մենք, իբրև անխախտ սկզբունք, պահպանել ենք էպոսի սյուժետային գծի զարգացման ընթացքը և կոմպոզիցիոն ամբողջականոլթյունը:Բազմաթիվ նման միջադեպերից և սյուժեներից վերցրել ենք միայն գաղափարական ու գեղարվեստական տեսակետից լավագույնը, լրացնելով ու հարստացնելով այն պատումներում եղած նոր բաղադրամասերով, միջադեպերով, սյուժեներով, ենթասյուժեներով և աոանձին բառերով: Տառացիորեն ոչինչ ինքնահնար չի ավելացվել համահավաքին՝ սկսած աոանձին բաոերից, վերջացրած սյուժեներով ու միջադեպերով: Հատվածները, պարբեբություններն ու միջադէպերը իրար հետ կապելու համար, եթե դրա կարիքը զգացվել է, համապատասխան բաոեր ու տողեր բերվել են միայն ու միայն պատումներից: Վերացվել, ավելի ստույգ, խմբագրվելեն բոլոր այն միջադեպերի, սյուժեների, պարբերությունների կրկնողթյունները, որոնք պատկանում են Դավթի ճյուղին, սակայն ասացողները շփոթելով պատմել են Սանասարի կամ Մեծ ու Փոքր Մհերների վերաբերյալ:սմբագրվել է նաև պատումներում եղած միջադեպեբի ու սյուժեների հաջորդականության շփոթը:

Համահավաքը սկզբնապես կազմվել է աոանց պատումների բարբառը փոխելու: Աշխատանքն ամբողջապես ավարտելուց հետո այն վեր է ածվել արարատյան բարբառի, ինչ պես արված է 1989-ի համահավաքում՝ պահպանելով արևմտյան բարբաոների մի քանի քերականական ձե.եր՝ օրինակ «զ» նախդիրը, «տ», «տի» ձեերը և «կը»–ի գործածությունը ներկա ժամանակի համար: Սակայն էպոսը հիմնականում պատմվել է անցյալ կատարյալ ժամանակով, ինչպես որ պատումներում է: Համահավաքը մի միասնական լեզվի՝ արարատյանի վերածելիս պահպանվել են ինչպես պատումների մի շարք բաոաձևեր, օրինակ՝ «վեր ձիուն», «մեջ երկիր», «վեր երդիս», «մոտ ձի», «ինձի», «քեզի», «էս դին», «էն դին» և աըն, այնպես էլ բարբաոների պոետական լեզվի կարևոր բաղադրամասերը՝ ասացվածք-աոածները և այլն:

Իբրև սկզբունք հայերեն են թարգմանվել պատումներում եղած թուրքերեն և օտարամուտ բոլոր բաոերն ու արտահայտությունները:

Վերջում հարկ ենք համարում ընդգծել, որ համահավաքը գաղափարական ու գեղարվեստական ձևերի հարստությամբ ավելի է բարձր ու ամբողջական, քան ամեն մի պատում առանձին վերցրած:Բայց, չնայած դրան, այն հեռու է կատարյալ համարվելուց, ոոովհետե. նրա մեջ դեոևս չի հաջողվել խտացնել էպոսի աւ|ելի քան հարյուր պատումի բոլոր արժանիքները, մի բան, որին կարելի է հասնել ոչ թե մեկ կամ երկու, այլ տասնյակ համահավաքների հիման վրա: Այս առումով մեր համահավաքների լոկ մի փորձ է էպոսի կատարյալ բնագրի ստեղծման ճանապարհին: