Difference between revisions of "Նախիջևան"

From armeniapedia.org
Jump to: navigation, search
 
 
(14 intermediate revisions by 2 users not shown)
Line 1: Line 1:
ԳԼՈԻԽ  ԵՐՐՈՐԴ
+
[[Image:Nakhichevanmapap.jpg|right|270px]]
  
ԲՆԱԿԱՎԱՅՐԵՐ
 
  
Պատմական Նախիջևանի գավառների հին ու նոր բնակավայրերը սփռված են բարձրագագաթ լեռների լանջերին ու փեշերին, բարեբեր հարթավայրերում ու ձորահովիտներում, գետերի ու գետակների շուրջը։ Ծվ հազարամյակների ու դարերի պատմություն տեսած այս մեծ ու փոքո բնակատեղիներից շատ շատերն իրենց հիմնադրումից մինչև օրս հարատևում են։ Իսկ շատերն էլ դառն ճակատագրի բերումով վաչկատուն ցեղերի ու հորդաների հարձակումներից ավեո– վել, ավել ու ամայացել են։ Նախիջևանի բնակավայրերի մեծ մասը ավերվել ու անմարդաբնակ են դարձել թուրքական ու պարսկական տիրապետության (XVI—XIX դդ.) ժամանակ։ Ս>յդ ժամանակամիջոցում էլ պատմական բնակավայրերի մայր անունների զգալի մասը աղավաղվել են, փոխարինվել օտարամուտ ու օտարազգի անուններով:
+
*[[Նախիջևան` Նախագիտելիք]]
Մեր ոաումնասիրությունների ընթացքում՝ բազմազան սկզբնաղ– բ;ւ ւրներով պաոզել ու ճշտել ենք Գողթն, Երնջակ, Ծահուկ-Շա հապոնք գավառների բնակավայրերի պատմական անվանումները։ Ցավոք, դեռևս անհրաժեշտ սկզբնաղբյուրների բացակայության պատճառով Նախճավան և Շւսրուր գավառների տեղանունների մի զգալի մասը ստիպված ներկայացնում ենք XVII–XIX դդ. ստացած օտար անվանումներով։ Այնումաենայնիվ, հայ մարդու մաքառումների ու հարատևության պատմության վկա այս բնակավայրերը՝ բնակելի թե անմարդաբնակ, մեր օրերն են հասցրել իրենց պատմությունն ու նյութական մշակույթի ժառանգությունը, մեր հեաս-հեոավոր նախնիների պատգամները։ Բավական է նշել այն փաստը, որ բազմաթիվ ավերումներից հետո էլ ոչ հեռավոր անցյալում՝ մինչև 1910-ական թվականները, Նախիջևանի շուրջ 100 հայկական բնակավայրերում գործել է 180-ից ավելի եկեղեցի ու 32 վանք։ Արժեքներ, որոնք ընդմիշտ վար։ են պահում և ամրապնդում մեր պատմական ու ազգային հիշողությունը։
+
*[[Նախիջևան` Գլուխ առաջին]] - Բնություն և բնական աշխարհ
 
+
*[[Նախիջևան` Գլուխ երկրորդ]] - Զանազանք
ԳՈՂԹՆ ԳԱՎԱՌ
+
*[[Նախիջևան` Գլուխ երրորդ]] - Բնակավայրեր
 
+
*[[Նախիջևան` Գլուխ չորրորդ]] - Դպրոցներ, գրչօջախներ
Գեղեցիկ և հմայիչ է պատմական Հայաստանի Գողթն (Գողթան,)– գւսվաոը։ Իր գրաված տարածքով, պատմական անցյալով այն էական դեր է խաղացել հայ ժողովրդի պատմության մեջ մինչև XX դարի, սկիզբը, ուր հարգի են եղել հայ երգն ու արվեստը, գիրն ու գրականությունը։ Հայ ժողովրդի վիպասանական երգերի ու առասպելների մասին խոսելով՝ պատմահայ Մ. Խորենացին վկայում է, որ դրանք՛ «ախորժելով պահել են գինեվետ Գողթն գավառի կողմի մարդիկ»։ Գողթն բառը ըստ լեզվաբան է. Աղայանի ստուգաբանության կապվում է հնդեվրոպական gal, ghel արմատի հետ, որը նախապես նշանակել է «կոչել, կանչել, գոչել»։ Ըստ այսմի Գողթն բառը հնում նշանակել է պատմություն, երգ, վիպասանություն։ Հ. Սանտալճյանի կարծիքով Գողթնը ուրարտական Գոլութախի (Cylutahiaha) երկիրն Է։
+
*[[Նախիջևան` Գլուխ հինգերորդ]] - Քաջակորով այրք և տիկնայք Նախիջևան աշխարհի
 
+
*[[Նախիջևան` Գլուխ վեցերորդ]] - Հավելված
Հայ  պատ՛մագրության  մեջ  Գողթն  գավառը  հիշատակվում  Է Գողթն, Գողթան  (Մ.  1սորենացի),  Գողթան  տուն  (Կորյուն),  Գողթ– նսատան  (Թ.  Արծրոլնի)  անվանումներով։  Հույն  աշխարհագրագետ Պտղոմեոսի մոտ այն հիշատակվում Է (greek word) կամ՛ Colten անուններով։  Ըստ  մատենագիր  Կորյունի,  Մեսրոպ  Մաշտոցը որոշ տարիներ բնակվել Է այս գավառում, որը նրա ամենասիրելի գավառներից մեկն Է եղել։  Հենց այս գավառում Է,  որ  հայոց գրերի ստեղծման  համար. Մաշտոցը «տրտմական հոգսերով պաշարված ու թակարդապատված։ և մտածմունքների ծփանքի մեջ Էր ընկած»։ Եվ նախքան գրերի ստեղծումը Մաշտոցը իր աշակերտների հետ մեկնել Է Գողթն, որի  «առաջ դուրս եկավ Գողթնի  իշխանը...  որի անունը Շաբաթ Էր և  հյուրամեծար ասպնջական  հանդիսանալով՝ բարեպաշտությամբ սպասավորում Էր  (նրան)...  Իսկ  երանելին  իսկույն  իր  ավետարանական  արվեստլլ բանեցնելով՝ իշխանի հավատարիմ օգնությամբ սկսեց  (քարոզել) գավառում»։  Հայկական գրերի  ստեղծումից  հետո  Էլ Գողթնը ամենաա֊ ռաջիններից  մեկն  Էր,  ուր  Մաշտոցը  բացեց  առաջին  դպրոցները  և «այստեղ՝ բարեպաշտ Շաբաթի ընկերությամբ գավառը լիացրեց Քրիստոսի ավետարանի    ողջույնով, և գավառի բոլոր գյուղերում կարգեց սուրբ վանականների դասեր»։
 
 
 
Պատմահայր Խորենացոլ վկայությամբ Գողթն գավառը հնուց ի վեր Հայոց արքունական կալված Էր դեռևս Արտաշես Բ ժամանակներից։ Այստեղ իշխում Էին գողթնեցիները, որոնք «...Սիսակւսն հատվածն են կազմում, բայց չգիտեմ, արդյոք գավառնե՞րն են կոչվեյ մարդկանց անունով, թե գավառների անունով կոչված են նախարարությունները»։ Այս նույնը պնդում Է նաև XIII դարի պատմիչ Ստ. Օր– բելյանը։ Գողթնի իշխանական նախարարությունը որպես պատմական Հայաստանի անբաժանելի մի մաս, հին Հայաստանի ավագ նախարարական տների հետ միասին «Գողթան տեր» անվանակոչմամբ դասված Է V դարում կազմված «Գահնամակում», ԺԶ(16) թվի տակ և «Զոթանամակի» տվյալներով արքունի զորաբաժնին տալիս Էր Շ (500) ձիավոր։ Բանասիրության մեջ կարծիք կա, որ Մովսես էսո– րենացին ուսանել, իր երիտասարդ կամ Էլ միջին տարիքում շրջագայել Է Գողթնում (կամ Էլ գողթնեցի Է)։
 
VII դարի «Աշխարհացոյցի» հւսղորդած տեղեկություններով Գ՛ողթնը Վասպուրականի 33-րդ գավառն Էր, որը Արծրունիների տիրապետության տակ Էր անցել հավանաբար V դարի կեսերից։ Թ. Արծրունու տեղեկություններով Գողթնը Վասպուրականի կազմում եղել Է մինչև 737 թ. «...իսկ Գողթն գավառ (հանեալ Էր) ի ժամանակի կատարման սրբոյն Վահանայ, յամի ԾՁԶ (737) թուականութեանց, որում ամի կատարեցալ սուրբն Վահան, որ Էր որդի խոսրովայ Գողթան տեառն»։
 
 
 
Գղթն գավառը, որն իր մեջ հնում ընդգրկել Է նաև Սյունաց Արևիք գավառը (այժմյան Մեղրու շրջան), VIII դարի կեսերից հետո փաստորեն գտնվել Է Սյունիքի կազմի մեջ։ Իսկ IX դարի կեսերից ընկել Է սելջուկների և ապա մոնղոլների տիրապետության տակ։ XVI—XVII դարերում այն մեկ գտնվել Է Սեֆյան Պարսկաստանի, մեկ՝ Թուրքիայի տիրապետության տակ։ XVIII դարում ծավալված ազգային֊ազատա– գրական շարժմանը մասնակցություն ցուցաբերած Գողթնը հետագայում, Ռուսաստանի և Պարսկաստանի միք և կնքված Թուրքմենչայի 1828 թ. դաշնագրով, որպես Հայաստանի անբաժան մաս, Նախիջևանի մյուս գավառների հետ միացվեց Ռուսաստանին։ Այն սկզբնապես եղել Է Հայկական մարզի և ապա Երևանի նահանգի կազմի մեջ։
 
 
 
Գողթն գավառը, որի տարածքը ընդգրկում Է այժմյան Օրդուբա– դի շրջանը, տարածված Է Նախիջևանի հարւսվ-արևելյան մասում.
 
 
 
Արաքս գետի ձախ սւփին։ Ըստ պատմական աղբյուրների, այս գա– վաոի ազգաբնակչությունը հնուց ի վեր զբաղվել է խաղողագործությամբ, այգեգործությամբ և բազմազան արհեստներվ։ Հայոց պատմության մեջ Գողթնը առավելապես հայտնի է որպես «գինևէտ» գավառ, որի խաղողը, նուռը, ղեղձը և այլ մրգերը ունեցել են մեծ ճանաչում: Այս վաղեմի գավաոի գեղեցիկ բնաշխարհի անբաժան մասն են կազմում նրա միջնադարյան պատմաճարտարապետական հուշարձաններն ու վաղ շրջանի բնակատեղիները, գյուղաքաղաքներն ու ավանները, որոնք հիմնարկված են Ագուլիսի, Որդուարի, Տրունյաց կամ Վանան– դի, Ցղնայի, Գիրանի կամ Բիստի ձորերում։
 
 
 
ԱԳՈՒԼԻՍ–Գողթնի մեծաշոլրք և  հնա– հիմք ալս քաղաքը  տարածված  է      եղել այժմյան  Վերին  Ա  Ներքին      Ագուլիսներ գյուղի  տարածքում։  Պատմական  Ագուլիսը    (տեղացիների  բարբառով՝      Իգուլիս) գտնվում  է՝  Օրդուբադ  շրջկենտրոնից  2— 2,5  կմ  հեռավորության  վրա,  նրա  արև– մըտյան  կողմում    քարաժայռ      լեռներով շրջապատված  մի  ընդարձակ  ձորակի  երկարությամբ։  Վաղնջական ժամանակներից ի  վեր  տարածված  լինելով այդ երկարավուն  ձորանի  երկարությամբ,  որի  լայնությունը կազմում է 1—1,5 կմ, մի հիասքանչ ւոեսարան  է  ներկայացրել։  Ահա  այդ  ձորակի  երկարությամբ,  ավելի  քան      հինգ կիլոմետր  տարածությամբ,  լեռնային կարկաչուն  գետակի  աջ  և  ձախ ափերին,  ա– րևախանձ և լերկ  քարաժայռերի  փեշերին է փոված եղել վաղեմի Ագուլիսը  (նկ. 29, 30,  32)։  Քաղաքը  բաժանված  է եղել ա– վելի  բան  տասը  մեծ  թաղերի,    որոնցից ավելի  նշանավոր  են  եղել  Վանքի,  Փա– ռակերտ,  Վերին գետ, Նուրիջանենց մահլա,  Մեյդանի,  Խցաձոր  (Խըձաձուր),  Վերին և Նեոքին թաղերը, անընդմեջ ունեցել է    8000  տուն  հայ  ազգաբնակչություն։
 
 
 
Ագուլիսը տեղադրված է աշխարհագրական մի միջավայրում, ուր պատմության ընթացքում տեղի են ունեցել քա– ղաքւսկան ու մշակութային շատ իրադարձություններ։  Ըստ  պատմագիրների,  Ագու– լիսը դարեր շարունակ  համարվել է Գողթ– նի  գավառակենտրոնը,  նրա  մշակութային, քաղաքական կյանքի  հիմնական    օջախը: Ղ. Ալիշանի  ստուգաբանությամբ,      Ագուլիս  անունը  ծագել  է  «Այգեօք  լիք»  անվանումից,  իսկ  ըստ  ակադեմիկոս  Ս.  Ե– րեմյանի՝ Oskiola–ից։ Պատմահայր Մ. Խո– րենացին Ագուլիսը որակել է որպես «Ոս– կիողա աւան»։ XI դարում Սարգիս կաթողիկոսը  իր  կոնդակում  քաղաքն  անվանել է Արգուլիք,  XVII  դարի  կեսերին  Զաքա– րիա Ագուլեցին՝ Ագուլիս,  Աքուլիս։  Ագուլիսը  անվանվել  է  նաև  «Ոսկե  ձոր»,      ի նկատի  ունենալով տեղացիների  և քաղաքի  հարստությունները։  Ագուլիս  քաղաքին առանձնահատուկ  գեղեցկություն,      պարծանք և  հմայք  են  հաղորդել  նրա  հնարմատ  այգիների  մեջ  թաղված  երկհարկանի    և եռահարկ բնակելի ապարանքները, 120–150    արհեստավորական    կրպակները,  հարուստ  խանութները,  մի  քանի  հոգևորական,  առևտրական դպրոց-դպրա– տները,   ավելի  բան  17  աղբյուրները,  դե-
 
ղատները, բաղնիքները, շուկաները, հարուստ գրադաբսւն-Անթէփցասբահը, մետաքսի, կաշվի, ձեթի և այլ գոր&արան–
 
տաքսի,  կաշվի, ձեթի և այլ գործարանները,  իջևանատներն  ու  հյուրանոցները... վերջապես  12  մեծարվեստ  ճարտարապետություն ունեցող  էկեղեցիներն  ու  վանքերը։
 
 
 
Ագուլիսի պատմաճարտարապետական հուշարձանների, քաղաքի տարածական– հատակագծային, քաղաքաշինության հար– ցերի ուսումնասիրութլունը ապացուցում է, որ Ագուլիսը միջնադարյան Հայաստանի մյուս քաղաքների (Անի, Կարս, Խլաթ, Խարբերդ) նման ունեցել է հատակագծային եռամաս կազմություն (միջնաբերդ, շահաստան, արվարձանային մաս)։ Քաղաքի գեղեցկաշեն տները կառուցված են եղել ազատ, բարձրադիրք, ըստ ճարտարապետական որոշ մտահղացման, որոնց մուտքերը և ճակատները ունեցել են գեղեցիկ ճարտարապետական ձևավորումներ, քանդակազարդեր (քարի և փայտի վրա), ինչպես նաև բազմասենյակ հատակագծային սխեմա։ Ագուլիսի տները, ապարանքներն ու շինությունները շրջապատված են եղել փարթամ այգիներով և ունեցել են բարձր (3—4 մ) աղյուսաշար կամ քարե ցանկապատներ, որը քաղաքին հաղորդել է մասնավոր դրոշմ։ XIX դարի սկզբներին Մ. Թաղիադյանը լինելով Ագուլիսում, գրել է «Պատուականք են շինուածք Ագուլեաց, քան զորս տեսնի մինչ ցարդ և զարդարեալք սքանչելի նկարօք»։ Տակավին XX դարի սկզբներին Ագուլիսի մասին, որը քաղաքի իր դեմքն ու վերելքը պահպանեց ընդհուպ մինչև XIX դարի վերջերը, հնագետ և ազգագրագետ Ե. Լալայանը գրել է. «Այստեղ կան մոտ 90 բավական գեղեցիկ խանութներ, եվրոպական ապրանքներով, ո– րոնք նույնիսկ Օրդուբադում չի կարելի գտնել... միանգամայն քաղաքի է նմանվում և նույնիսկ մի քանի գավառական քաղաքներից, ինչպես, օրինակ, Նախիջևանից բարձր է»։ XIX դարի վերջերին ֆրանսիացի ւոիկին Շանթրը Ագուլիսում լինելուց հետո նրա մասին գրել է. «Հան– ճարեղաց կենդրոն մը կրնայ համարուիլ (Ագուլիսը) աշխատասեր, լուսավորեալ և հարուստ ժողովրդեան... Հայք փոքրիկ Պարիս կը կոչեն...»։ Իսկ Ագուլիսի; ժողո– վըրդական տների մասին ընդգծել է, որ դրանք «ընդհանրապես մեծ շենքեր են, յաջ ու ձախ դարձիլ աւելի ընդարձակուած. ճակատին երկայնությամբը՝ յարկածածուկ ճեմելիք մը կայ՝ այլևայլ վերնագավիթ մտիւք։ Գլխաւր շենքին և երկկողմեան թեւոց միջավայրն՝ պարտեզ մը խնամքով և գեղեցիկ ճաշակալ զարդարուած, մեծ աւազնաւ մը...»։ Ագուլիսը, որը XVI—
 
XVIII    դարերում  Հայաստանի  զարգացած և  նշանավոր  քաղաքների  թվին  է  դասվում,  երկար    ժամանակ  մշտական  առևտրական գործարքների մեջ    է եղել Հընդ– կաստանի,    Պարսկաստանի,      Իտալիայի, Ռուսաստանի,  Չինաստանի  և  այլ  երկըր– ների  հետ։  Ականատեսների  վկայությամբ XIX  դարում  «Վ.  Ագուլիսը  ունի  մի  փոքրիկ,  բայց  գեղեցիկ  շուկայ,  որ  ունի  մոտ 100  կրպակ...»։  Հայ    նշանավոր    գրող  և մանկավարժ  Պ.  Պռոշյանը    Ագուլիսի  այդ շուկայի    մասին    իր    հուշերում    իրավամք գրել  է.    «այստեղ  է  կատարվում  ագու– լեցվոց  մեծ վաճառականությունը,  այս շուկայի  փոքր  խանութները  կապ  ունեն  Ռուսաստանի  և  Եվրոպայի  մեծ  առևտրական տների հետ»։
 
 
 
Իսկ մեծանուն Րաֆֆին, որը դսաա– վանդել է Ագուլիսի դպրոցում, 1878 թ. իր նամակներից մեկում նշել է. «Ագուլեց– վոց տների մաքրությունը, տնտեսական բարեկեցությունը, ընտանեական բարոյականությունը կարող են օրինակ լինել մյուս տեղերին։ Ագուլեցվոց դպրոցների վիճակը նույնպես ավելի բարձր և ավելի ա– պստհով է, քւսն թե ուրիշ տեղերում։ Մի խոսքով ագուլեցին բավական ուղիղ շավղի վրա է ընթանում, և չեմ սխալվի, եթե նրանց կոչելու լինեմ Կովկասի ամերի– կացիք...»։
 
 
 
1905—1906 թթ. Գողթնի պաշտպանության խմբապետ ու հեղափոխական Բաշգաոնեցի Մարտիրոս Աբրահամյանը Ագուլիսի մասին իր հուշերում գրել է. «Եկանք Ագուլիս։ Հայկական Շվեցարիա: Հայ ժո–ղովրդի համն էս հոտը Վերին և Ներքին Ագուլիսներն Էին, Ցղնան ու Տանակերտը։ Առևտրական տարրն Էր այնտեղ։ Տղամարդ թե կին, բոլորը կրթված Էին, երե– վանցիներից շատ ավելի զարգացած» («Ա– լիք» օրաթերթ, Թեհրան, 16 օգոստոս, 1977)։ Ավետիս Ահարոնլանը Քրիստա– փոր Միքայելյանին նվիրված աշխատությունում հիացմունքով ընդգծել Է, որ «Ա– գուլիսը հայ ժողովրդի ստեղծագործության մի հուժկու ճիգն Է, ժեո բարերի ծոցից ծնված մի հրաշք» (Խավարի մեջ, Եր. 1991, Էջ 366)։ «Կովկասյան ոչ մի գավառակ,—այնուհետ շարունակում Է Ա. Ա– հարոնյանը,—քաղաք կամ ավան կարող Է մրցել Ագուլիսի հետ լուսավորության ու քաղաքակրթության ասպարեզում... Եվ այսւոեղ՝ այս վայելուչ հարկերի տակ ապրում են հայ նահապետական ընտանիքներ՝ մեր աշխարհի առաքինի վարք ու բարքով» (Էջ 867)։
 
 
 
Պատմական շատ ու շատ իրադարձությունների մասնակից այդ քաղաքը բազմիցս տուժել Է արաբական, մոնղոլական, թուրքական և պարսկական նվաճողների ասպատակություններից, որի պատճառով ժամանակ աո ժամանակ նրա ազգաբնակչության մի մասը սփռվել Է աշխարհի տարբեր կողմերը։ Պատմության մեջ այդ քաղաքի ավերումներից մեկը, որը սոսկալի Է եղել, հայտնի Է «Ագուլիսի աղետ» իրադարձությամբ։ Ըստ որի 1751 թ. Ատր– պատականի Ազատ խանը Ագուլիսի Մելիք Եսայիից իր զորքի համար պահանջում Է պարենամթերք ու դրամ։ Բայց– բացասական պատասխան ստանալով՝ դաժան խանը 1751 թ. հոկտեմբեր ամսին կողոպտում, կրակի Է մատնում Ագուլիսը, նրա շրջակայքի ամբողջ գյուղերն ու ավանները։ Եվ Ագուլիսն ու շրջակա գյուղերը 3 օր ավերումների ենթարկելով 12 հազար գերիներով հեռանում Է Պարսկաստան։ Ագուլիսի և նրա շրջակայքի բզկըտ– ված ու կողոպտված ազգաբնակչության մի մասը հեռանալով հայրենի օջախից, ապաստան Է գտնում Կ. Պոլսում ե Պարսկաստանում, մի մասը՝ Հնդկաստանում, Վենետիկում, Ամստերդամում, Ղարաբա– ղում (Շուշի)։ Վերջինում ագուլեցիները կառուցել են Ագուլեցոց եկեղեցին։
 
 
 
Ագուլիսի քայքայման պատճառներից մեկն Էլ թուրքական ու պարսկական իշխանությունների ռեժիմի և տեղական մելիքների ճնշումն Էր, ինչպես նաև քաղաքի աշխարհագրական ոչ բարենպաստ պայմանները։ Նրա ժայռերը լերկ են, սակավ բուսականությամբ, բերքատու հողերի մեծամասնությունը կավային Է ու ավազային։ Իսկ հորդ տեղումների ժամանակ այդ կապարագույն լանջերից վար խուժող անձ– րևաջրերը, որոնց հետ միախառնվում Էին քարաժայռերի ահագին կտորներ և ցեխը, հեղեղ–հեղեղատի վերածվելով քշում– տանում Էր ամեն ինչ։ Իսկ Ագուլիսը, նրա ազգաբնակչությունը այդպիսի հեղեղումների հաճախակի Է ենթարկվել։ Պատմության մեջ հայտնի են Ագուլիսի մի քանի հեղեղումներ, որոնցից ամենատսկա– լիները 1872 թ. հուլիսի 26-ին և 1884 թ. մայիսի 21-ին տեղի ունեցած հեղեղումներն են։ Զարհուրելի Է եղել 1884 թ. հեղեղումը։ Ականատեսների գրավոր վկայություններով կարկուտը տեղացել Է ձվի մեծությամբ, իսկ լեռնային գետակը ան՚– սպասելորեն փրփրել Է, լեռներից խա– ժող անձրևաջրերի շռնդալից հոսքի հետւ, խոշոր ժայռաբեկորներ առած ընթացել ձորի մեջ փռվւսծ քաղաքը, տակն ու վրա անելով տասնյակ տներ, խանութներ, արհեստանոցներ ու կամուրջներ... ամեն ինչ ծածկել Է տիղմով, սրա մեջ խեղդամահ անելով տասնյակ մարդկանց։ Եվ ահա նման դեպքերից հետո Էլ ագուլեցին չի լքել իր հազարամյա հայրենի բնակավայրը։ Սակայն այս քսղաքը աննկարագրելի կերպով ավերվեց ու նրա բնակչության մեծ մասը սրի քաշվեց ոչ այնքան հեռու ժամանակներում։ Այս ոճիրը կազմակերպվեց 1919 թ. դեկտեմբերի 25-28–ին այ– ժըմյան Օրդուբադի և նրա շրջակա ադըր–
 
բեջանաբնակ գյուղերի բնակչության կողմից։ Եվ մի քանի օր հետո՝ դեկտեմբերի 31-ին, Թավրիզից Ներսնս եպիսկոպոսը հնդկա-եվրոպական հեռախոսագծով հե– ոագրել Է գուժաբեր լուրը. «Քարտեզի վրա Ագուլիսն այլևս գոյություն չունի»։
 
Արխիվային փաստաթղթերի հաղորդած տեղեկություններով այդ ոճիրի ժամանակ Ստորին Ագուլիսի բնակիչներից սրի Է մատնվել 400, իսկ Վերին Ագուլիսից՝ 1000 հայերի։
 
 
 
Ագուլիսի մշակութային կյանքում, արվեստի և ճարտարապետության մեջ իրենց առանձնահատուկ արժեքն ունեն նրա պատմաճարտարապետական կոթողները՝ վանքերն ու եկեղեցիները, որոնցից մի քանիսի հիմնումը (ս. Թովմա վանք, ս. Քրիստափոր, Մեծ Աստվածածին) ա– վանդությունը վերագրում Է I—VI դարերին։ Պատմական քաղաքի երկայնքով ե– րեում են Ագուլիսի միջնադարյան ինը եկեղեցիները (մի քանիսը այժմ վնասված են, կիսականգուն) և ս. Թովմա գեղեցկատես վանքը։ Մարդաշատ քաղաքում այդ կոթողները մյուս հուշարձանների հետ միասին մի հիանալի տեսարան են ներկայացրել։ Քաղաքի վերին թաղում գտնվում Է ս. Ստեփանոսը, որից քիչ ներքև կառուցված Է ս. Թովմա վանքը։ Վանքի հարավ-տարևելյան բարձրադիր մասում՝ Շռնատակ թաղում, ս. Մինասն Է, իսկ քաղաքի կենտրոնական թաղամասում՝ ս. Քրիստափոր վեհաշուք եկեղեցին։ Այս ե– կեղեցին քաղաքի կենտրոնում լին՛ ու հանգամանքով անվանվել Է նաև մար և– կեղեցի։ Այս եկեղեցուց մոտ 200 մ ար՚և վելք՝ լեռնալանջին կպած Է ոչ մեծ ս. Աստվածածինը։ Ս. Քրիստոփոր եկեղեցուց մոտ 460 մ ներքև գտնվում Է ս. Շմավոնը, ո– րից վերև, լեռնալանջի տակ՝ ս. Հովհաննես եկեղեցին։ Ս. Հովհաննեսից քիչ վար ս. Հակոբ-Հայրապետ եկեղեցին Է, իսկ Ագուլիսի արևելյան մասում, լեռնալանջին բազմել Է Մեծ Աստվածածին վանքի ա– վերակ համալիրը։ Ստորին կամ Դաշտ
 
Ագուլիսում կանգուն են ս. Երրորդություն և Ամարայի եկեղեցիներք։ Նշված բոլոր հուշարձանները (բացառությամբ ս. Մինաս եկեղեցու, որը փայտածածկ Է եղել) և ս. Թովմա վանքը կառուցված են սրբատաշ բազալտից ե տեղական քարերից, ունեն գեղեցիկ և պայծար զարդաքանդակներ, ճարտարապետական վարպետություն։ Քաղաքի շրջակայքում կիսականգուն և ավե– րակ վիճակում են գտնվում նաև մի քանի այլ եկեղեցիների ու մատուռների (ս. Քրիստոս, Հակոբ ԱլփեաՏ կամ «Ընծայաց լույս») ավերակներ, քաղաքը պաշտպանած պարսպաշարքերի հետքերը։ Ագուլիսի այս պատմաճարտարապետական հուշարձանները, կանգուն թե ավերակ, շատ բւսն են պատմում տեղացիների ճարտաոապե– տական արվեստի մասին։ Այդ կոթողների մի մասը երբեմն ավերման և վերանորոգման Է ենթարկվել դեռևս վաղ միջնադարից։ Հուշարձաններից շատերը վերանորոգվել են նաև XVII-XVIII դարերում։ Ս. Թովմա վանքի, ս. Քրիստափոր, ս. Ստեփանոս, ս. Հովհաննես և այլ հուշարձանների հաստահեղույս որմերը, նրանց կամարները, գեղաքանդակ խաչքարերը, բնության հետ ներդաշնակվելու իրենց անզուգական հատկություններով միջնադարյան հայկական ճարտարապետության նշանավոր հուշարձաններից են, որոնք լերկ քարաժայռերով շրջապատված այդ ձորակում, գետնից, ասես, հաղթահասակ կերպով ծլել են որպես քարե բուսականություն։ Հուշարձաններ, որոնց համալիրների առատությունը միջնադարյան մի փոքրիկ քաղաքի համար իրոք որ հարստություն ու հոաջալիք են։
 
Ճարտարապետական այդ կառույցների մեջ համեմատաբար բարվոք վիճակում Է ս, Թովմա վանքը, որն իր ճարտարապետությամբ ու պատմական անցյալով ամբողջ Գողթն գավառի ամենագեղեցիկ վանքն Է։ Աբրահամ Կրետացին այս վանքը որակել Է որպես «հիանալի եւ զարմանալի տեսողաց»։ Եվ իրոք, այն մի հիանայի ճարտարապետական կոթող է։ Ըստ ավանդության և նրա արևմտյան մուտքի բարավորին 1694 թ. քանդակված ընդարձակ արձանագրության, ս. Թովմայի վանքը հիմնադրվել է 305 թ., Բարդու-ղիմեոս առաքյալի կողմից, որը հետագա դարերում կրել է մի շարք վերակառուցումներ։ Մատենագրական և ձեռագրական աղբյուրներում ս. Թովմայի վանքը հիշատակվում է XIV դարի սկզբներից։
 
 
 
Սուրբ Թովմայի վանքի այժմյան տաճարի վերանորոգումը վերաբերում է XVII դարին, որը և միաժամանակ Հայաստանի վանական համալիրների թվում կարևոր հուշարձան է և մեծ հետաքրքրություն է ներկայացնում (նկ. 31, 33, 34)։ Այս վանքը, որը գտնվում է այժմյան վերին Ագուլիսի Վանքի թաղում, միջնադարյան մի շարք խոշոր համալիրների նման (Խոր– Վիրապ, Կնեվանք, Տաթևի Մեծ անապատ, Լիմ անապատ, Աստապատի Կարմիր վանք) կառուցված է ուղղանկյուն, կա– նոնավոր հատակագծով, որի միակ տաճարը տեղադրված է վանքական համալիրի մեջտեղում։ Տաճարի շուրջը, քառանկյունի պարիսպների պարագծով, որն ունի վեց հզոր աշտարակներ, կառուցված են համալիրի տնտեսական, բնակելի, օ– ժանդակ և այլ կարույցները։
 
 
 
Ս. Թովմայի միակ տաճարը, որը գըմ– րեթակիր քառամույթ բազիլիկա է, կա– ռուցված սրբատաշ բազալտից և կարմիր քարերից, աոևելք-արևմուտք առանցքով, որի հորինվածքը բաղկացած է արևելյան կողմում ավագ և յոթանիստ խորանից, զույգ ավանդատներից և ընդարձակ ու թարձր ինտերյեր ունեցող դահլիճից։ Վերջինիս չորս խաչաձև կտրվածքով հաստահեղույս մույթերի վրա կանգնեցված է գեղեցիկ, 12 պատուհաններով գմբեթը։ Տ– ճարն ունի երեք մուտք՝ արևմտյան, հյու– սիսային և հարավային կողմերից, որոնք զարդարված են գեղեցիկ զարդագոտիներով, պատկերաքանդակներով ու արձանագրություններով։ Արևմտյան և հյուսիսային
 
մուտքերի աոջև 17-րդ դարի վերակա– ոուցումների ժամանակ կարուցվել են երկու մույթերի հորինվածքներով գեղեցիկ, սրբատաշ քարերով կիրարկված զանգա– կատՏեր, իսկ հարավային մուտքի մոտ, նրանցից քիչ դեպի արևմուտք՝ չորս մուտքերի հորինվածքով մի դամբարան-զան– գակատուն։
 
 
 
Ս. Թովմայի տաճարի ընդարձակ և լուսավոր ներքին տարածությունը ավելի պատկերավոր Է դարձել նրա բարձրարվեստ որմնանկարներով, որը 1680-ական թվականներին կատարել Է շոռոթեցի հայտ– նի նկարիչ և բանաստեղծ Նաղաշ Հովնա– թանը։
 
Ս. Թովմայի տաճարի խորշերը, պատուհանները լույսի և ստվերի անցումները կենդանացնելուց բացի անքակտելիորեն կապված են տաճարի հոգևոր դերի հետ, որի հաստահեղույս մույթերի կամարների խորհրդավոր ստվերները, պատուհաններից լուսավորվող որմնանկարներն ունեն ավելի մեծ ներազդող նշանակություն։
 
 
 
Ս. Թովմայի մուտքերի մեջ իր շքեղությամբ աչքի Է ընկնում արևմտյանը։ Վերջինիս շուրջը արված գեղաքանդակ զար– դագոտիներից, պատկերաքանդակից ու որմնանկարներից բացի պատմական կարևոր նշանակություն ունի նրա բարավորին քանդակված ընդարձակ արձանագրու– թյունը։ Ձափածո ոճով շարադրված այս վավերագիրը, որը քանդակվել Է XVII դարում, պատմում Է ս. Թովմա վանքի I դարի կեսերին հիմնարկման պատմությունն և թվարկում Է Գողթնի այդ եպիսկոպոսանիստ մանքին հանձնված գյուղերի անունները։ Այս արձանագրությունը հայտնի Է մի շարք հրատարակություններից, որոնցում կա որոշ տարընթերցումներ։ Հաշվի աոնելով մեր աշխատության մեջ բազմիցս հիշատակվող այդ վավերագրի կարևորությունը այն վերահրատարակում ենք.
 
 
 
1. ԲԱՐԴՈԻՂԱՄԷՈՍ  Ի  ՀԱՅՍ  ԵԿԵԱԼ ԶՏՈԻՆ  ՏԵ(ԱՌՆ)  ՆԱԽ  ԱՍՏ ՀԻՄՆԱՐԿԵԱԼ. Ս(ՈԻՐ)Բ  ԹՕՎՄԱԻ  ԱՌԱՔԵ– ԼՈՅՆ.                     
 
2. ԱՆՈԻՆ ԿՈՉԵԱԼ ԳԱՀ ՀԱՍՏԱ– ՏԵԱԼ, ԿՈՄՍԻ ԱՆՈԻՆ ԶԻՒՐ ԱՇԱԿԵՐ– ՏԸՆ. ՏԵՍՈԻՉ ՏԵՂՒՈՅՍ ՋՆԱ ԵՂԵԱԼ.
 
3. ՈՐ ԵՒ ԶՏՈԻՆ ԳՈՂԹ ԳԱԻԱՌԻՍ. Ի ՆԱ ՅԱՆՁՆԵԱԼ. ԶՀՕՏՆ ԸՆՏՐԵԱԼ ՄԵՐՁ ԱԳՈՒԼԻՍ ԵՒ ԴԱՏՏ ԳՕՎԵԱԼ
 
4. 8ՂՆԱ ՌԱՄԻՍ ՍՄԱ ՅԱՆԶՆԵԱԼ. ԲՈԻՍՏ ՓԱՌԱԿԱ ԵԻՍ ՏՎԵԱԼ. ԲՈԻՀ– ՐՈԻՏ ՏԵԻԻ ԱՆՔԱԿ ԵՂԵԱԼ.
 
5. ԵԻ ՇՐԶՈԻ ԸՆԴ ՄԱՍՐԵՒԱՆ. Ա– ՂՍՀԵՑԻՔ ՑԱՆԿ ՀԱՍՏԱՏԵԱԼ ԴԱՍՏԱԿ ՎԱՆԱՆԴ ԿՑՈՐԴ ԵՂԵԱԼ.
 
6. ՏՐՈԻՆԻՍ ՏՆԱԿԵՐՏ ՄԻԱԲԱՆԵԱԼ ՕԲՈՎԱՆԻՍ ԵԻ ՔԱՂԱՔԻԿ ԵԻ ԱՆԱՊԱՏՆ ՅԱՆԴԱՄԻՋԱՑ. ՎԵՐԻՆ ԳԵՏՑԻՔ ԵԻ ՔԵՇ
 
7 ԵՐԵՑԻՔ. ՆՈՒՄՆԻՍ ՅՈՐԴՎԱՏ ԲԱԺԻՆ ԿԱՐԳԱՑ։ Ս(ՈԻՐ)ԲՆ ԴՐԻԳՈՐ ՅՈՐԺԱՄ ԵԿԵԱԼ Ի ԱՌԱՔԵԼՈՅՆ ՆՕ– ՄՈՍ ՏԵ
 
8. ՍԵԱԼ ՁԵՌԱԳՐՈՎ ՆՈՅՆ ՀԱՍՏԱՏԵԱԼ ԵԻ ՆԶՕՎԻՒՔ ԱՄՐԱՓԱԿԵԱԼ. ՅԱ– ՄԻ Տ(ԵԱՌ)Ն Գ Ճ ԵՒ
 
9. ՀԻՆԳ (305) ՀԱՍԵԱԼ ԼՈԻՍԱՎՈՐ֊ ՉԻՆ ՊԱՏՃԷՆ ԳՐԵԱԼ. ԱՐԶԱՆ ԳՐԻՍ ՈՐ ԱՍՏ ԵՂԵԱԼ։
 
 
 
Ս. Թովմայի վանքը 1898 թ. ուներ շուրջ 90 ձեռագրեր, իսկ 1906 թ.՝ այդ թիվը իջնում է 58-ի։ Այս ձեռագրերն էլ, ինչպես նաև անհատ մարդկանց մոտ գտնվածները մեծամասամբ անհետ կորում են Ագուլիսի 1919 թ. կոտորածի ընթացքում (ականատեսների վկայությամբ դրանց մի մասը վաճառվել են Թավրիզի շուկայում):
 
 
 
Ս. Քրիստափոր եկեղեցի։ Ագուլիսի ճարտարապետական հուշարձանների թվում այս եկեղեցին ունի ուրույն տեղ։ Այն այ– ժըմ կանգուն է և կառուցված է Վերին Ագուլիսի կենտրոնական թաղամասում։ Այս եկեղեցու առջև և նրա հյուսիսային մասում փռված է Ագուլիսի Վերին թաղի ապարանքների ու տների մեծ մասը։
 
 
 
Հատկապես եկեղեցու դիմաց, գետի աջ ափին փռված է եղել Ագուլիսի հռչակավոր մեծ շուկան։
 
 
 
Ս. Քրիստափոր մեծակառույց եկեղեցին (նկ. 35, 38), ըստ՜ ավանդության, հիմնադրվել է դեռևս I դարում, Թադեոս առաքյալի կողմից։ Ձեռագրական աղբյուրներում ս. Քրիստափորը հիշատակ֊ վում է XV դարից։ Սակայն այժմյան կառույցը ըստ նրա վիմագրությունների և Զաքարիա Ագուլեցոլ հաղորդված հավաստի տեղեկությունների, կառուցվել է 1671 — 1675 թթ., նախկինում այստեղ գոյություն ունեցող եկեղեցու հիմքերի վրա, որի կառուցման աշխատանքներին մասնակցել են Վասպուրականից եկած 30—40 շինարարներ ու վարպետներ, որոնց աշխատանքը ղեկավարել է «Մոկսու մեծ ուըտան»։
 
 
 
Ագուլիսի ս. Քրիստափոր եկեղեցին, որը կառուցված է գմբեթակիր քառամույթ բազիլիկայի հորինվածքով, բաղկացած է. գեղեցիկ և ավագ աբսիդից, զույգ ավանդատներից, բարձր ինտերյեր ունեցող դահլիճից և ունի երեք գեղեցիկ մուտք՝ արևմտյան, հյուսիսային ու հարավային ճակատներում։ Դահլիճի չորս խաչաձև կտրվածքով մույթերի վրա կանգնեցված է աղյուսաշար գմբեթը։
 
Եկեղեցու արևմտյան մուտքի բարավորից վերև, բարձր կամարի տակ քանդակված է թագակիր Աստվածամոր պատկերը՝ Հիսուսը գրկին։ Գեղեցիկ քանդակազարդ կամարներով են երիզված նաև եկեղեցու մյուս երկու մուտքերը, որոնց կամարներից ներքև քանդակված են մեկական զարդանախշեր։ Եկեղեցու հարավային ճակատին կցված է եղել նրա գա– գիթը, որն այժմ ավերակ է։
 
 
 
Ս. Քրիստափոր եկեղեցու հարավային կողմում կառուցված են եղել մի ՛քանի շինություններ, որոնց թվում դեռևս տեսանելի են մի միանավ-թաղակապ քարավանատան ավերակները։ Ս. Քրիստափոր եկեղեցին Ագուլիսի հետաքրքիր ճաբտարապետական            հուշարձաններից մեկն է։
 
 
 
Ագոլլիսի մյուս նշանավոր հուշարձա– նը՝ ս.Շմավոնը այժմ ավերակ է։ Գեղեցկատես ու քառամույթ գմբեթակիր բազիլիկայի հորինծվածքով կառուցված այս ե– կեղեցին կանգուն հուշարձան է եղել մինչև 1930-ական թվականները։ Այժմ ս. Շմա– վոնից տեսանելի է միայն աբսիդի առջևի երկու մույթերք, աբսիդը և հյուսիսային որմի մի հատվածը (նկ. 39, 40)։ Մեծակառույց այս եկեղեցին, ըստ Վ. Սիսոևի նկարագրության, ունեցել է երեք մուտք, որոնց առջև եղել է XVII-XVIII դարերի մոտ 20 վիմագիր տապանաքարեր։ Եկեղեցու ինտերյերում կամարները զարդարված են եղել բուսական մոտիվներով ար– ված որմնանկարներով, իսկ գմբեթի թըմ– բուկի վրա նկարված է եղել թևատարած չորս հրեշտակների պատկերները։
 
 
 
Միջնադարում հիմնված այս եկեղեցին Ագուլիսի մյուս հուշարձանների հետ վե– րանորոգվել է նաև XVII դարում։ Ս. Շմա– վոնի գմբեթից դեպի արևմուտք, ծածկի անկյունային մասում կանգնված է եղել գեղեցիկ զանգակատան ոոտոնդան։ Ս. Շմավոնը եղել է նաև գրչօջախ, որի ար– տադրանքից քիչ բան է փրկվել։ Մեզ հասած ձեռագրերից մեկը ս. Շմավոնում գրչադրվել է 1638 թ., իսկ մեկ ուրիշը. «...կազմեցաւ սբ գրքիս Պաւղոսի և Եսա– յի, ձեոամբ սուտանուն Մարգարայ իրիցի, ի գեղաքաղաքն Ագուլ (ե)աց ի դուոն ս. Շմաւոնի եկեղեցւոյ, ի թվաբերութիւն հայ– կազան տոմարի Ռ և ՁԹ (1640)...»։
 
 
 
Ս. Հովհաննես-Մկրտիչ եկեղեցի։ Այս եկեղեցին Ադուլիսի միջնադարյան մշակույթում աչքի ընկնող դեր է խաղացել, որն այժմ կիսականգուն վիճակում է։ Ս. Հովհաննեսը կաոուցված է Ագուլիսի ներքին թաղում և համարվում է այդ թաղի գլխավոր եկեղեցին (նկ. 37)։
 
 
 
Ս. Հովհաննես եկեղեցու հորինվածքը կառուցված է արևելք-արևմուտք ա֊ռանյքով, որը բաղկացած է արևելյան մասում ավագ և հնգանիստ աբսիդից, երկհարկանի զույգ ավանդատներից և դահ– լիճից։ Միակ մուտքը բացված Է կառույցի հյուսիս-արևմտյան անկյունային մասում։ Դահլիճի չորս ութանկյունի կտրվածքով հաստահեղյուս մույթերի վրա կանգնեց– ված Է ութ լուսամուտներով աղյուսաշար գմբեթը։ Ինչպես եկեղեցին, այնպես Էլ նրա օժանդակ շինությունները առնված են եղել քառանկյունի պարսպի մեջ։
 
 
 
Ս. Հովհաննես եկեղեցու այժմյան կա– ռուցը, ըստ գրավոր աղբյուրների և եկեղեցու գմբեթատակի պարագծի վրա եղած արձանագրության, վերանորոգվել է 1663, թ., որը 1686 թ. գաջվել և որմնանկարվել է, իսկ 170Ց թ. կաոուցվել է նրա աղյուսաշար գմբեթը։
 
 
 
Ագուլիսի ս. Հովհաննես եկեղեցին ուշ միջնադարյան հետաքրքիր ճարտարապետական հուշարձան է, որի հնգանիստ աբսիդի կազմությունը իր որոշ կողմերով նման է Աստապատի Կարմիր վանքի ե– կեղեցու գլխավոր աբսիդին։
 
 
 
Ագուլիսի Վերին գետ թաղամասում՝ Փառակերտի և Վերին գետի միջև, լեռնալանջի հարթ փեշին բազմել է այդ թաղամասի եկեղեցին՝ ս. Ստեփանոսը, որի անցյալի մասին շատ քիչ տեղեկություններ են պահպանվել։ Կարելի է ենթադրել, որ այս եկեղեցու նախկին շինությունը կառուցված է եղել XII—XIII դարերում և վերանորոգվել է XVII դարում։ XX դարի սկզբին ևս վերանորոգված ս. Ստեփանոս եկեղեցին այժմ կիսախարխուլ վիճակում է (նկ. 36)։
 
 
 
Ս. Ստեփանոս եկեղեցին կառուցված է մաքուր տաշած բազալտով և կարմրա– երանգ քարերով, ունի քաոամույթ գմբեթակիր բազիլիկայի հորինվածք, որն իր արևելյան մասում, ավագ աբսիդի երկու կողմերում ունի մեկական կիսաշրջանաձև աբսիդներ ևս, որոնց արևմտյաՏ ճա– կատները գլխավոր աբսիդի նման բաց ենճ և անմիջական կապ են պահպանում դահլիճի հետ։ Աբսիդները իրենց տակ ունեն նկուղային հարկեր, ավանդատներ, որոնց մուտքերը բացված են աբսիդների բեմից և իջնում էն դեպի ներքև։ Տաճարի քառանկյունի հիմքերով չորս խաչաձև կտրվածքով մույթերի վրա կանգնեցված է գեղեցիկ գմբեթը։
 
 
 
Ս. Ստեփանոսն ունի երեք մուտք՝ ա– րևմտյան, հյուսիսային և հարավային ճակատներում, որոնք երիզված են գեղեցիկ և ձևավոր քանդակազարդերով։ Ժամանակին երեք մուտքերի կամարների տակ ագուցված է եղել մեկական բարձրաքանդակ, որոնք այժմ չկան։ Եկեղեցու հարավային մուտքի առջև կառուցված է եղել երկու մույթերի հորինվածքով զանգակատուն, որը հիմա ավերված է։ Ս. Ստեփա– նոսի համալիրի օժանդակ և կոմունալ շինությունները առնված են քառանկյունի պարսպի մեջ, որոնց ավերակ հետքերն են այժմ տեսանելի միայն։
 
Ագուլիսի Խցաձոր թաղամասի «Փոքր բլուր» անվանվող վայրում, քառանկյունի պարսպի մեջ դեռևս կանգուն է նաև ս. Հակռբ-Հայրատետ եկեղեցին։ Այս ե– կեղեցին փոքր չափի գմբեթակիր սրահա֊ վոր, միանավ հուշարձան է, որը կառուցված է քարով և թրծած աղյուսով (նկ. 42)։ Ս. Հակոբ Հայրապետ եկեղեցու հորինվածքը բաղկացած է սրահից և արե– վելյան մասում ուղղանկյունի աբսիդից, ունի երկու մուտք՝ արևմտյան և հարավային ճակատներում։ Սրահի երկու զույգ որմնամույթերի միջև ընկած շրջանաձև գմբեթատակի վրա կանգնեցված է նրա աղյուսաշար գմբեթը։
 
 
 
Ս. Հակոբ-Հայրապետ եկեղեցու ուղղանկյունի աբսիդը երկհարկանի կազմություն ունի, որի առաջին հարկի մուտքը բացված է բեմի հյուսիսային անկյունում, աբսիդ բարձրացող աստիճանների մո -վից։ Ըստ եկեղեցու գմբեթի շրջանագծի վրա պահպանվող՝ սև ներկով գրված արձանագրության, Հակոբ-Հայրապետի այժըմյան շինությունը վերանորոգվել է 1901 թ., վեց ամսվա ընթացքում և հետա– քըրքիր լուծումներով հուշարձան է:
 
 
 
Ագուլիսի հուշարձանների թվում չափազանց կարևոր է նաև Մեծ Աստվածածին կամ ս. Աստվածածնի Մեծ Անապատ եկեղեցու համալիրը։ Այս համալիրը տեղադրված է Ագողիսից մոտ 1,5 կիլոմետր դեպի արևելք գտնվող արևախանձ ու մերկ լեռնալանջին, որտեղից հիասքանչո– րեն ուրվագծվում է Ստորին կամ Դաշտ Ագուլիսի, արաքսամերձ գյուղերի ու դաշտերի գեղեցկատես համայնապատկերը։ Այս եկեղեցու համալիրին «Մեծ» մակդիրր տրված է քաղաքի մեջ կառուցված մյուս ս. Աստվածածին եկեղեցուց տարբերելու համար։
 
Մեծ Աստվածածին եկեղեցին (նկ. 44), որը արդարև էլ ունի ճարտարապետական մեծ համալիր, բաղկացած է ընդարձակ եկեղեցուց,  գավիթից,  հյուրատնից  և  10-12 եկեղեցապատկան այլ շինություններից, որոնք առնված են եղել բարձր պարսպի մեջ։ Ունեցել է նաև հատուկ այգի և աղբյուր։ Այժմ այս համալիրի շինությունների մեծ մասը, պարիսպը ավերվել ու փլատակների են վերածվել։ Եկեղեցին ևս խաթարված ու անխնամ է։ Համալիրի ու նրա մերձակայքի ուսումնասիրությունը մեզ հանգեցնում է այն համոզմունքին, որ այդ վայրում հոգևոր հուշարձան հիմնադրված է եղել դեռևս հեթանոսական շըր– ջանում։ Ադուլիսեցիների ավանդությունը պնդում է, որ այս եկեղեցու տեղում հիմ– նըված է եղել կռատուն։ Քրիստոնեության ընդունումից հետո Թադևոս սռաքյալը կործանել է այդտեղ գոյություն ունեցող կուռքերի արձանները և հիմնադրել է ե– կեղեցի։ Հետագա դարերում, ընդհուպ մինչև XIX դարի վերջերը, ըստ ականատես ագուլիսեցիների, այս եկեղեցու և նրա շինությունների վերանորոգումների ժամանակ հաճախակի գտնվել են կավից ՚ ու մ-տաղից պատրաստված կուռքերի արձաններ։ Ե. Լալայանը այդ մասին hանգամանալից տեղեկություն է մեջ բերել ագոզիսեցի տեր Հակոբի կազմած օրագիր-տետրից։ Տեր Հակոբի վկայությամբ «1874 թուին, երբ Շուշեցի Կարա– պետ աղեն խոլերայի պատճաոաւ Թաւ– րիզից փախչելով եկած էր Ագուլեաց Դաշտ, Դաշտից ուխտ գնաց Աստուծա– ծին։ Աստուածածնայ նորոգութեան համար հարիլր ոսկի ընծայելով պատուիրեց Սար֊ գիս Սարուխանբեկովին, որ իւր հսկողու– թիւնով նորոգել տայ։ Այն ժամանակ Աս– տուածածնայ եկեղեցին մեջտեղից պատով կտրած երկուսի էր բաժանուած. պատի մեջտեղից դուռ ունէր՝ դրսի մասից ներսի մասը մտնելու. դրսի մասում, դրան գըլ– խին կաւից շինուած սեղան ունէր, դրան աջ ու ձախ կողմից աստիճաններ. մտցնելու համար միջի պատը քանդած Ժամանակ կաւից շինուած սեղանի միշից խե– ցեայ և չուգունեայ կուռքեր է դուրս գալիս։ Նա ե իւր կնքաւոր Օհւսննէս Մակա– րովը... մոլեոանդութիւնով խփում են քարերին՝ ջարդ ու փշուր անում...»։
 
Ստորին կամ Դաշտ Սգսփում նրա հյուսիսային թաղամասում վեր է խոյանում ս. Երրորդություն գմբ թավոր եկեղեցին, որի հյուսիսային ճակատին անմիջապես կից կաոուցված Է «Ամարային» ե– կեղեցին։ Վերջինս եոանավ բազիլիկայի հորինվածք ունի, կազմված Է յոթանիստ ավագ աբսիդից, որն իր երկու կողմերում ունի ևս մեկական քառանիստ աբսիդներ, որոնց արևմտյան ճակատները բաց են Ա անմիջապես ավագ աբսիդի նման կապ ունեն դահլիճի հետ։ «Ամարային» եկեղեցու դահլիճը ունի վեց հաստահեղյուս մույթ, որոնց կամարների վրա նստած Է ծածկը։ Այժմյան տեսքով այս եկեղեցու դահլիճը իր շինության բարձրության 60 տոկոսի չափով երեք կողմից՝ հյուսիսից, հարավից Ա արևմուտքից ներկայանում Է որպես բաց կամարաշար (նկ. 45):
 
«Ամարային» եկեղեցու հիմնաշարի, նրա ճարտարապետական հորինվածքի ուսումնասիրությունը հանգեցնում Է ալն եզրակացույանը որ այս եկէղէցու նախկին շինությունը կառուցված Է եղել մո-տավորապես IX դարում։ Հետագայում XVII դ. վերակառուցվելով, վեր Է ածվեր դահլիճ-եկեղեցու, ուր ծիսակատարություն-ները կատարվել են ամռանը, որտեղից Էլ ստացել Է «Ամարային» մականունը։
 
1890 թ. Ստորին Ագոլլիսի այս եկեղե-ցիներում գրչագրված մի Հայսմավուր հիշատակարանը պարզաբանում Է, «Ամարային» մականունով եոանավ բազր լիկայի անունը ս. Նշան Է, իսկ ս. Երրոր-ղություն գմբեթավոր բազիլիկայինը՝ ս. Ստեփանոս։ Այդ մասին Հայսմավուրքի (գտնվում Է Ֆրեզնոյի ս. Երրորդություն Մայր եկեղեցում) հիշատակարանում ասվում Է. «Ես նուաստ մահդասի Ազարիայս ստացա զԱյսմավուրս... և ետու ի դուռն սրբոց եկեղեցեացն, որ վերաձայնին Երե-խորանի և մ|սսուն՝ Սուրբ նշան Ա Սուրբ Մինաս, որ կան հովանի Ա պահապան գեղաքաղաքիս Դաշտ կոչեցեալ... յետ ժամանակայ, եթե Սուրբ Մինասի եկեղեցին շինեն յաջողմամբ Աստուծոյ, եթէ կա– մին անդ տանին առանց տրտնջման, բայց այա Բ(2) եկեղեացս ի զատ...»։
 
Այնուհետև այդ նույն հիշատակարանը վկայում է, որ ձեոագիրը, «գրեցաւ և ավ– րատեցաւ... ի թուականիս Հայոց ՌՃ ե– րեսն և ինն (1680). ի գեօղն, որ կոչի Ագուլեաց Դաշտ ընդ հովհւսննեաւ Սուրբ Ստեփանոսի եկեղեցոյս, որ վերաձայնի Երեք խորանի, այլև Սուրբ Նշան եկեղեցոյս, որ կոչի Սուրբ Մինաս, ձեոամբ Եփրեմ անիմաստ քահանայի...»։
 
Ս. Ստեփանոս քաոամույթ գմբեթակիր եկեղեցին (նկ. 43), որը հայտնի է նաև Երեք խորանի կամ ս. Երրորդություն մականուններով, կառուցված է մշակված որձաքարերով ու աղյուսով։ Եկեղեցու աբսիդը հնգանիստ կազմություն ունի։ Դահլիճի չորս մույթերը համարյա թե կլոր կսւրվածբ ունեն։ Շինության հարթ կազմությամբ ծածկում կանգնեցված է գեղեցկատես ու աղյուսաշեն, ութանիստ թմբուկով գմբեթը։ Եկեղեցու արևմտյան ճակատի առջև գտնվում է նուս գավիթ֊սրահը, որը ըստ արձանագրությունների կառուցվել է XVII դարում՝ եկեղեցու վերանորոգման ժամանակ։ Ս. Ստեփանոս կամ ս. Երրորդության և ս. Նշան կամ «Ամարային» եկեղեցիները ու նրանց օժանդակ շինությունները վերցված են եղել քարաշեն ու ընդարձակ պարսպի մեջ, որը այժմ ա– վերակ է։ Եկեղեցու բակում եղած մի ստորգետնյա անցքից 3 ուղղություններից մեկը կապվել է Ս. Ստեփանոս եկեղեցու խորանի, իսկ հաջորդը՝ պարսպից դուրս գտնվող աղբյուրի հետ։
 
Գյուղի        հարավ-արևելյան      կողմում՝ Կոնգլաշ  բլուրի  ստորոտում,    գտնվում  է ս.  Սարգիս  եկեղեցին։  Այն անգմբեթ, փոք– րիկ շենք է և այժմ ավերակ է։    Ագուլիսի  ճարտարապետական  հռւշար– ձանների  թվում  մասնավոր  են  նաև  նրա XVI—XVIII  դարերում  գեղեցիկ      հորին– վածքներով  կառուցված  աղբյուրները։  Այդ աղբյուրներից  շատերը,  որոնք  կառուցված են  սրբատաշ  քարերով  և  թաղակապ  են, մինչև  այժմ  էլ  անխափան  կերպով  գործում  են։  Ագուլեցի  նշանավոր  գիտնական Ա.    Արասխանյանը    իրավացի    հպարտու– թյամբ  Ագուլիսի  աղբյուրների  մասին  ժամանակին  գրել  է,  որ  «Հազիվ  թե      ողջ Կովկասում,  կհամարձակուեմ  ասել՝  ողջ... Աշխարհում  այնքան  լալ  աղբիւրներ  լինեն մի  այնքան  փոքրիկ  տարածութեան  վրայ, որքան    Գողթանի    սիրտը    կազմող  Ագու– լիսում.  և որքան  խնամք  նրանց  պահպա– նութեան  համար,  ինչ  սիստեմ  ստորերկ– րեայ  ջրանցքների  և  հորերի...  Դա  կա– տարեալ հիացք է։  Բայց իմ ուզածը, սըր– տիս  սիրածը՝  Սնասենց-Կհովն  է։    Յիշե– ցեք  նրան,  նա  գիւղից      դուրս,  հեռավոր այգիները    տանող  ճամփայի    վրայ  է»։        Զ.  Ագուլեցին  Սնասենց  աղբյուրի  մաքսին  նշե|  է,  որ  «Սնասենց  Կհավի  յին  ա– նունն  Գ  կհալ  կասին.  այս  կհավիս  Բ կհավն  քօոացել  այ,  ջուրն  ցամաքել.  ա– հաւյ  աքուլացի  այր  ոմն,  անունն  Խօջինց
 
Թուման, այս կհավիս մին կհավն հանեց, մին մատն ջուր դուրս եկավ, ձգեց իւր այքին որ է թվին ՌՃԺԱ (1662)»։ 1611թ. ագուլեցի Մելիք Մելքումն երկու աղբյուր է կառուցել, որոնցից մեկը իր տան առջև, իսկ մյուսը Մեյդանի թաղում՝ Մելիք Աղա– վելի տան մոտ։ Մեկ այլ ագուլիսեցի՝ վաճառական Նուրին, 1616 թ. վերին թաղում կառուցել է մեկ ուրիշ աղբյուր, որը անվանակոչվել է Նուրունց կհավ։
 
Զ. Ագուլեցոլ հաղորդած տեղեկություններից հայտնի է դաոնում, որ Ագու– լիսի վանքերի ու եկեղեցիների և քաղաքի թաղամասերի բազմազան աղբյուրների թվում նշանավոր և ջրառատ աղբյուր Է եղել Շամբի կամ Շաբի կհովը, ուր ամեն տարի Ագուլիսի հոգևոր դասն ու ժողովուրդը կատարել են ջրօրհնեքի արարո– ղութունը։
 
Ագուլիսի պատմաճարտարապետական հուշարձանները միջնադարյան հայ ճարտարապետության աչքի ընկնող օրինակներից են, որոնք լրացնում են Հայաստանի ճարտարապետական անսամբլների ամբողջական պատմությունը։
 
ԱՋԱ (ՎԵՐԻՆ)– Գողթնի այս գյուղը գտնվում Է Գիրան գետի ստորին հոսանքում, անմիջապես գետի ձախ ափին, այգևետ վայրում։ Գյուղը XV դ. հիմնադըր– վել Է պատմական Ազատ քաղաքատեղի ավերակների վրա և կազմված Է եղել 160—220 տուն հայ բնակչությունից։ Այս գյուղից վերջին հայ ընտանիքները արտաքսվեցին 1989 թ. ազգամիջյան իրադարձությունների ընթացքում։ Ենթադրվում Է, որ ինչպես վերին, այնպես Էլ Ներքին Ազաները իրենց անունները ստացել են Ազատ քաղաքի անվանումից։
 
Վերին Ազայի հուշարձաններից այժմ կիսակործան վիճակով մնում Է ս. Աստվածածին եկեղեցին և Գիրան գետի վրա կառուցված ու մինչև այժմ գործող նրա հնգաթոիչք կամոլրջը (նկ. 72)։ Ս. Աստվածածին եկեղեցին, որը հավանաբար հիմնադրված Է եղել XVII դարում, գտնըվում է գյուղի արևմտյան կողմի բարձունքի վրա։ ճեղքված և կիսամշակ բարով կառուցված, միանավ հորինվածք ունեցող այս հուշարձանից մնում է միայն նրա աբսիդի ու ավանդատների հատվածները։
 
Գյուղի բնակիչները 1918 թ. ազգամիջյան ընդհարումների ժամանակ՝ 1918թ. մարտ-հուլիս ամիսներին, հերոսաբար «պայքարել են էդիֆ և Խալիլ բեյերի հրոսակների դեմ, որոնց բանակը Ազայի մոտ կորցրել է շուրջ 600 զինվոր։
 
 
 
ԱԶԱ (ՆԵՐՔԻՆ)–Գողթնի այս գյուղը գտնվում է Գիրան գետի ստորին հոսանքում, Արւսքս գետից ոչ հեոու, Վերին Ազա գյուղից 2 կմ ներքև։ Ինչպես Վերին, այնպես էլ այս գյուղը հիմնված է պատմական Ազատ քաղաքի տարածքում։ Այգևետ հարթավայրում հիմնված գյուղի ս. Առաքյալ եկեղեցին ևս վաղուց ավերվել է, իսկ վերջին հայ ընտանիքները այդ– տեղից տեղափոխվել են 1970-ական թվականներին։ Այստեղից է կոմպոզիտոր Ա. Խաչատրյանի մայրը՝ Ղումաշը։
 
 
 
ԱԶԱՏ    ՔԱՂԱՔ–Նախիջևանի      տարածքում  հիմնադրված  վաղ  շրջանի  քաղաքների  ալին  պատկանող  այս  քաղաքը տարածված    է  եղել  այժմյան  Օրդուբադի շրջանի Վերին և Ներքին Ազա և Դեր գյուղերի  տարածքներում  ու  մերձական  դաշտերում։  Ո՚նեցել  է  ավելի  քան  5—6 կմ2 տարածք։    Դատելով  պատմական որոշ աղբյուրների    տվյալներով  Ազատ  քաղաքը  գոյատևել  է  մոտավորապես      XIII— XV  դարերը։  XV  դ.  կեսերից  այն,  փաստորեն,  դուրս  է  եկել պատմական  ասպարեզից    և    նրա  տարածքում    հիմնված նոր  բնակավայրերի  (գյուղերի)  պատճա– ռով արագորեն    քայքայվել    է։    Այնումե– նայնիվ պատմական    քաղաքի    այս    կամ այն մասում դեռևս նկատելի են քաղաքապատկան  որոշ շինությունների  ու  հուշարձանների    հետքերը։    Այդօրինակ    հուշարձանների  թվին  է  պատկանում  նաև  Վերին Ազայից արևմուտք, Գիրան գետի ձախ ափին  գտնվող  Ազատ    բերդի    մնացորդ-
 
ները։ Ոչ այնքան բարձր լեռնագագաթի» վրա գտնվող այս բերդի հիմնադիրները Գողթնի իշխաններն են։ Բեդատեղի հետքերը վկայում են, որ անցյալում այն ունեցել է ամրացված շինություններ և եղել է Գողթնի կարևոր ռազմաստրատեգիական կետերից մեկը։
 
ԱՂՐԻ—Այս  գյուղը      գտնվում  է  Վա– նանդից  8 կմ ներքև,  գետի աջ ափին՝ ձո– րահովտի  միջին  հոսանքում։  Միջին  մեծության  Գողթնի  այս  բնակավայրից  հայերը  գաղթել  են  XIX  դ.  սկզբներին,  իսկ նրա  հուշարձանների  ավերակներից    շատ– խղճուկ  ավերակներ  են  տեսանելի  միայն։։ ԱՆԱՊԱՏ–Գողթնի    այս    պատմական։ գյուղը  գտնվում  է  Գանձակ  գյուղից  մոտ 2  կմ  ներքև,  գետակի  ավւին։  Անապատը հիշատակվում  է    Ագուլիսի    ս.    Թովմա վանքի  եկեղեցու  արևմտյան  մուտքի  բա֊ րավորի XVII դարի արձանագրության մեջ։ Երբեմնի    ընդարձակ    և    նշանավոր    այս գյուղի    հուշարձաններից    այժմ    շատ    քիչ բան  է  պահպանվում։  Ի. Շոպենի  վկայությունը  հաստատում  է,  որ  Անապատը և նրա  հուշարձանները  տուժել  ու  ավերվել են  Նադիր  Շահի  ժամանակ։  Վիճակագիրը  Անապատի  հուշարձաններից  հիշատակել է նաև նրա եկեղեցին և գյուղի 300-ից ավելի  ավերակ  տները։  Անապատի  ավերակ    հուշարձանների    հետքերի  և  պատմական  աղբյուրների  ուսումնասիրությունները  հավաստում են, որ Անապատը միջնադարում հայտնի է եղել եկեղեցիով, կա– մըրջով և այլ հուշարձաններով, որոնք ա– վերվել ու կործանվել են։
 
 
 
Ղ. Ալիշանը «Սիսական» աշխատությունում ընդգծել է, որ Անապատը «երբեմն քաղաքաւան ընդարձակ և բազմաբնակ... ունի ավերակ եկեղեցւոյ յանուն ս. Ստեփանոսի, անտաշ քարամբք շինեալ, յորում խաչվեմք և ալազան քարեղէն»։ XIX դարի վերջերին Ե. Լալայանը նշել է. «Այստեղ ևս կայ մի ընդարձակ եկեղեցի բոլորովին ալեր, մի փոքրիկ մատուռ և ձորի լանջին մի ընդարձակ գերեզմա-
 
նատուն»։  Ինչպես  Անապատի,  այնպես  էլ նրա  հուշարձանների  անցյալը  շատ  աղոտ է։  Պետք  է  եզրակացնել,  որ  Անապատի ււ. Ստեփանոս եկեղեցին    հիմնադրվել    է միջնադարում  և  վերանորոգվել  է  մի  քա– նի  անգամ։  Հավանաբար  այս  հուշարձանը վերջնակնապես    ավերակների    է    վերածվել  XVIII  դարի  վերջերին։  Մեզ  հայտնի XVII  դարի    մեծ  Ավետարան  գրչագրվեյ է  այս  եկեղեցում։  Գրչագրի  հիշատակարանը  պարզաբանում  է,  որ  «Ստացող  ս. աւ. Անապատցի  խոջա Ղուի կենակից Գուլխանդանս  աոայ  հալա)  ինչից  իմոց... Գրեցաւ թվին  ՌՃԻ  (1671)      սեպտեմբեր Ժ (10) եւ ետու ի դուռն սբ  Ստեփանոսի նախավկային ի  գեօղն Անապատ,  ի  սահմանս Ուրտուարա»։  Ըստ ՜նկարագրության, մագաղաթյա  այս  ձեոագիրը  զարդարված է      եղել  չորս  ավետարանիչների  պատկերներով,    խորաններով,  աոատ    լուսսւն– ցազարդերով ու թոչնագրերով։
 
 
 
Անապատի ս. Հռիփսիմե մատուոը այժմ ևս մինչև հիմքերը ավերակ է։ Այն միա– նավ ու փայտածածկ, ոչ մեծ մի հուշարձան է եղել։ Արժանահիշատակ է նաև գյուղի հյուսիս-արևելյան կողմի ձորի լանջին գտնվող Անապատի գերեզմանատունը, որի վիմագիր տապանաքարերի մեծ մասը քայքայված ու եղծված են, տեղահան արված։
 
 
 
ԲԱԶՄԱՌԻ – Տրունյաց  ձորի  ամենավերին մասում,  գետակի արևելյան ձորի  մեջ գտնվող այս գյուղը այժմյան շրջանի Փազ– մարան է։  Գյուղը տեղադրված է անդնդախոր  ձորի  մեջ  և  միջին  մեծություն  ունի։ Բազմառիի    հյուսիսային    մասում    գտնվող ավերակները  ապացուցում  են,  որ  այդտեղ կառուցված  եկեղեցին  ունեցել  է  ոչ  այնքան  մեծ  չափեր  և  հավանաբար  եռանավ բազիլիկայի  հորինվածքով է կառուցվել։ Այս եկեղեցու  մասին,  որի  ավերակները      ևս խիստ  քայքայված  են,    պատմական  աղբյուրներում    տեղեկություններ    չեն    պահպանվել։  Ինչպես  եկեղեցու,  այնպես      էլ գյուղի  մասին պարզորոշ տվյալներ  հայտնի չեն։ XIX դարի վերջերին գյուղը պատկանում էր քաղաքիկցի Գևորգյան տոհմին։
 
 
 
ԲԵՐԴԱԿ – Տանակերտից      մոտավորապես  մեկ  կիլոմետրի  չափով  դեպի    հարավ՝    Վանանդ գյուղը,  գետի աջ կողմում •  գտնվում  է  Գողթնի  Բերդակ  գյուղի  ավերակները,  որոնք  և  ապացուցում  են  այս գյուղի  միջին  մեծությունը։  Բերդակ  գյուղի  մեջտեղում  վեր  է  խոյանում  մի  փոքրիկ  բլուր,    որն  իր  գագաթնամասով բավական  հարթ  է։  Այս  բլուրը  շրջապատված  է  գեղեցկատես  այգիներով  ու  վաղեմի  ավերակներով  և  առաքփն  իսկ  հայացքից    բերդատեղի    տպավորություն    է թողնում։  Արդարև  էլ  այս  բլուրը տանա– կերտցիների  և շրջակա բնակչության կողմից  ավանդաբար  կոչվում  է  Բերդակ։
 
 
 
Այս գյուղը նշված է XVI դարի պարսկական մի քանի կալվածագրերում։ Օրինակ, 1504 թ. կնքված կալվածագրում այն անվանվել է ագարակ և պատկանել է օրդուբադցի խոջա Ֆաթհի-բեկ Թուսիին։ Իսկ 1575 թ. կնքված կալվածագրով օրդուբադցի խոջա Նուբարշախը <։Ազատ Զիրան [Նահիայի] գյուղերից, Բերդակ կոչվող գյուղում, ընդամենը քառասուն ման սերմանելի տարածություն» Է վաճառել ա– գուլեցի քյադխուդա Քեջմիրքի որդի Հովհաննեսին։
 
 
 
Բերդակի  ավերակներում  պահպանված միակ  կիսականգուն  հուշարձանը  նրա  ս. Հովհաննես եկեղեցին Է, որը կառուցված Է Բերդակ    կոչվող    բլուրի    գագաթին    (նկ. 46)։  Այս  հուշարձանը  իր  չափերով  համեմատաբար  փոքր  ծավալի  միանավ թաղածածկ    հուշարձան  Է,  որը  կազմված  Է աբսիդից    ու    դահլիճից։    Եկեղեցու    միակ մուտքը    գտնվում    Է    հարավային    ճակատում։    Ս.  Հովհաննես  եկեղեցին  կառուցված  Է  որձաքարերով  և  ունեցել  Է  բավականի    բարձր    ինտերյեր։        Շինության երկթեք      ծածկը  նստած  Է  եղել  դահլիճի երկու  զույգ  որմնամոլթերով    ամրացված կամարների  վրա։  Այժմ ավերված  Է եկեդեցու ծածկը, որմերի վերին մասերը և այլ հատվածները։ Եկեղեցու որմերում կան 1625 թ. մի քանի արձանագիր խաչքարեր։ Իսկ մուտքի մոտ ագուցված մի համառոտ արձանագրությունը վկայում է, որ այս եկեղեցին վերջին անգամ նորոգվել է 1888 թ.։
 
 
 
Բերդանի ս. Հովհաննես եկեղեցու հարավային ճակատին կցված է ուղղանկյուն հատակագծով մի փոքրիկ սենյակ, որը հավանաբար արտաքին ավանղատուն կամ էլ զանգակատուն-մատուռ Է եղել։ Այս շինությունը այժմ նույնպես ավերակ Է։ Բերդակի ս. Հովհաննես եկեղեցու և նրա շրջակայքի ուսումնասիրությունից պետք Է եզրակացնել, որ այժմյան եկեղեցին վերակառուցվել Է XVII դարում այդ բլրի վրա նախկինում եղած եկեղեցու հիմքերի վրա։:
 
 
 
ԲԵՀՐԱԴ — Այս գյուղի ավերակները գտնվում են Գիրան քաղաքատեղից մոտ 3—4 կմ հյուսիս-արևմուտք, Գիրան գե– տի ձախ կողմում։ Միջին մեծության Գողթ– նի այս գյուղից հայերը տեղափոխվել են XIX դ. վերջերին, որից հետո այն աստի– ճանաբար վեր Է ածվել ավերակների։
 
 
 
ԲԻՍՏ — Գավառի պատմական Բիստ (Բուստ), Պուստ գյուղը գտնվում է Բստա ձորի ապառաժոտ լեզվակներից մեկի վրա։ Բիստի (որն այժմյան Օրդուբադի շրջանի համանուն գյուղն Է) հյուսիսային կողմից հոսում Է կարկաչուն Գիրան, իսկ հարավային կողմից՝ Մեսրոպավան (Նասրվազ) գետերը, որոնց ափերին տարածված են երկնապաց բարդիներ, հաստաբուն ընկուզենիներ և այլ ծառեր. հարուստ բու– աականություն, որը և հմայիչ տեսք Է ընծայում Բիստի համայնապատկերին։ Գողթ– նի ամենամեծ գյուղերից մեկը համարվող այս բնակավայրից վերջին հայ ընտանիքները ևս արտաքսվեցին 1989 թ.։
 
Այդ գյուղը, ուր մարդիկ բնակություն են հաստատել հնուց, պատմական աղբյուրներում հիշատակվում Է XIII դարից։ Նրա շրջակայքում մինչև այժմ Էլ տեսանելի  են  մի  քանի  վաղեմի  բերդ-ամրոց– ների,    գերեզմանատննրի,        մատուռների, ջրաղացների,  կամուրջների  և այլնի  ավերակ    հետքերը։  Ըստ  XIV-XVII  դարերի ձեռագրերի՝    Բիստը    հայտնի    Է  եղել  ս. Նշան անապատով, ս. Աստվածածին վանքով  և  ս.  Սարգիս  եկեղեցիով,  որոնցից երկուսը  այժմ  կանգուն  են։  Այժմյան  Բիս– տում  կանգուն  ճարտարապետական    հուշարձաններից  Է  նրա  վանքը՝  ս.  Աստվածածինը,  որը  կառուցված  Է  գյուղի  հյուսիսային    թաղամասում    (նկ.    47)։    XVIII դ.  Բիստ  այցելած  Աբրահամ  կաթողիկոս Կրետացին այս տաճարը որակել Է որպես «պատուական  մեծ  եկեղեցի»։  Ս.  Աստվածածին    վանքի    եկեղեցին    քառամույթ    ե– ոանավ  բազիլիկայի  հորինվածքով  կերտված    ճարտարապետական    հուշարձան    Է, որի  նախնական շինությունը  կառուցված Է. եղել XII—XIII դարերում։ Այժմյան գեղեցկատես տաճարը վերակառուցվել Է Բաոե– ցի Ալեքսան վարդապետի կողմից, 1687թ.։։ Ժամանակի  ընթացքում  ավերվել  Է      այս վանքի  պարիսպը,  դպրատունը,  բնակելի, տնտեսական շինությունները։ Եկեղեցու ա– րեմտյան  ճակատին  կցված  Է    գեղեցկա– կերպ,    երկու    մույթերի        հորինվածքով կառուցված  թաղակիր  գավիթը,  որի  հյուսիսային  և հարավային  ճակատները  փակ են։  Այժմ  ս.  Աստվածածին  վանքի  միակ կանգուն    հուշարձանը    նրա    եկեղեցին    Է, որի  ուղղանկյուն  հատակագիծը  կազմված Է ընդարձակ  և յոթանիստ աբսիդից, զույգ ավանդատներից  ե  դահլիճից։  Կառուցված Է  սրբատաշ  բազալտից  ե  կարմրագույն քարերից։    Վերջին    անգամ    նորոգվել    Է 1877 թ.  Բիստի  բնակչության կողմից։ Մեծակառույց  և  բարձր  ինտերյեր      ունեցող տաճարի    արտաքին    հարդարանքը  շեշտված  Է  նրա  արևմտյան  ճակատով,  քան– դակազարդերով  երիզված  մուտքով։
 
 
 
Բիստի ս. Աստվածածին վանքի տաճարը, ուր գրչագրվել են նաև մի շարք՝ ձեռագրեր, Նախիջևանի միջնադարյան ճարտարապետական արվեստի աչքի ընկնող հուշարձաններից մեկն Է, որն իր մեծությամբ Նախիջևանի ճարտարապետական հուշարձանների մեջ ամենամեծ տաճարն Է։
 
 
 
Բիստի    ճարտարապետական      հուշարձանների թվում և նրա մշակութային անցյալում  հայտնի  Է  նաև ս.  Նշան  կամ Կո– պատափ անապատը, որը գտնվում Է գյուղից  մոտ  1  կմ  դեպի  հյուսիս  (նկ.    48)։ Բիստի  ս.  Նշան անապատը,  որը ըստ ա– վանդության,  հիմնադրվել Է դեռևս V դարի  վերջերին,  տեղադրված  Է  լեռնալանջի հարթ  վայրում։  Այն  երկու  մույթերի    հորինվածքով  Եռանավ  բազիլիկա  Է,      ունի հնգանիստ  աբսիդ և առնված Է եղել քա– ոանկյունի պարսպի  մեջ։ Եթե  հավատալու լինենք  ավանդությանը,  ապա  բացառված չի կարելի համարել, որ Մ. Մաշտոցը Բիս– տից 4—5 կմ հեռու բնակվելով,  հաճախակի  այցելել  Է  նաև  Բիստ  և  նրա  անապատը։ Աբրահամ Կրետացին ս. Նշանի անապատ  իր  այցելության  մասին գրել Է.  «Ե– լայ ի վանքն աղաւնանման՝ ադինասարաս՝ ի  վայելուչ  բարձրանիստ  տեղի,  զի  պար– տիզօք  ջրարբի,  և    բարեբեր    հողով,    ե պարզ առողջարար  օդով...  և մնացի  Բ(2) օր»։ Եկեղեցու  հարավային ճակատին կըց– ված Է երկու  մութերի  հորինվածքով կամարակապ գավիթը, որի մույթերի կամարները  նստած են եկեղեցու  հարավային որմի վրա։
 
 
 
XIII—XVII դարերում այս անապատը Գողթն գավառի նշանավոր հոգևոր և մշակութային կենտրոններից մեկն Է համարվել, ուր գրչագրվել են նաև մի շարք ձեռագրեր, որոնցից մի քանիսը պահպանվում են Երևանի Մատենադարանում։
 
ԲՂԵՎ — Բոհրուտից 3 կմ ձորն ի վար, անմիջապես Գիրան գետի ափին, գեղեցիկ հարթ վայրում գտնվում Է պատմական գավառի Բղև գյուղը, որը այժմյան շրջանի Բիլավ վերանվանակոչված գյուղն Է։ Բավական ընդարձակ տարածք ունեցող այս գյուղի հին շրջանի շինությունների ոաումնասիրությունը վկա Է այն բանին, որ այստեղ մարդիկ բնակվում են շատ հնուց։ Դժբախտաբար դարերի ընթացքում ավերվել են նաև այս բնակատեղիի հուշարձանները, որոնց մասին գրավոր աղբյուրներում պահպանվել են չնչին տեղեկություններ։ Այստեղ, եկեղեցուց բացի Գիրան գետի վրա, գյուղի առջև կառուցված Է եղել նաև մի քանի կամարներով կամուրջ, որից այժմ խելերի աննշան հետքերն են մնացել (նկ. 49)։
 
 
 
Աղբյուրներում Բղևը հիշատակված է XVII դարի պատմիչ Ա. Դավրիժեցու մոտ։ Պատմիչը տեղագրելով Շոռոթից ղեպի Ցղնա տանող ճանապարհին հանդիպող գետի (Գիրան գետի վտակի) վերին հոսանքի տեղը նշել Է, որ այդ գետը «գայ ի Նորակերտու և գնայ ի Բըղևի»։
 
 
 
ԲՈՀՐՈՒՏ (ԲԵԽՐՈՒՏ) – Փառակայից մոտ 2—3 կմ ձորն ի վար, փարթամ և բազմազան հաստաբուն ծառերի մեջ տեղադրված Է Գողթնի պատմական Բո հրուտ կամ կամ Բուհրուտ, Բեխրուտ գյուղը։ Հնուց ի վեր գոյատևող այս բնակատեղիի անցյալի և հուշարձանների մասին աղոտ տեղեկություններ են պահպանվել։ Այժմյան գյուղի տարածքում գտնվող հին գյուղի շինությունների ու հուշարձանների մնացորդները վկա են այն բանին որ Բոհ– րուտը գտնվելով միջգավառային տարանցիկ երթուղիներից մեկի վրա միջնադարում նշանակալից զարգացման Է հասել։
 
 
 
Բոհրուտը որպես նշանավոր բնակատեղի թվարկված Է նաև Ագուլիսի ս. Թովմա վանքի արևմտյան մուտքի կարևոր արձանագրության մեջ։ Գյուղը այնուհետև ձեռագրական աղբյուրներում հիշատակված Է Փառակայում Ղատամի որդի Պետրոս սարկավագի 1719 թ. ընդօրինակած ձևոագրում, ռամիսեցի մոր 1725 թ. գրած նամակում։ Բոհրուտի պատմաճարտարապետական հուշարձաններից հայտնի են նրա գեղեցիկ կամուրջը և հնամենը եկեղեցին, որոնցից եկեղեցին ավերված Է, իսկ կամուրջից պահպանվում Է մի հատված։ 1873 թ. տվյալներով Բոհրուտի ե–
 

Latest revision as of 07:14, 8 July 2007

File:Nakhichevanmapap.jpg